Alleen nog drijven op nieuwsgierigheid

Het ouder worden en daarmee worstelen is het thema van een nu pas vertaald verhaal dat voorafging aan haar standaardwerk dat in 1970 verscheen. Het leest als een radertje in het denkwerk van de filosofe.

Simone de Beauvoir in de jaren zestig Foto de Rex Features-Sipa Press

In 1967 publiceerde Simone de Beauvoir de verhalenbundel La femme rompue (De gebroken vrouw), die drie verhalen bevat. Het eerste, L’âge de discrétion, gaat over een ouder echtpaar dat uit elkaar wordt gedreven door het besluit van hun zoon om te stoppen met zijn wetenschappelijke carrière en het bedrijfsleven in te gaan. Het tweede is een woedende monoloog van een verwarde vrouw wier dochter zelfmoord heeft gepleegd en door haar man en zoon is verlaten. Het laatste verhaal, dat de titel aan de bundel geeft, is het klassieke relaas in dagboekvorm van een vrouw die door haar man wordt ingeruild voor een jonger exemplaar.

Drie keer een vrouw in crisis, in woede, in onzekerheid, drie keer een glasheldere kijk op een moment waarop alles in een leven in duigen valt. Drie keer een reflectie op het onverbiddelijke doortikken van de klok, het ritme dat, zo laat De Beauvoir zien, met het stijgen der jaren voor een vrouw zoveel desastreuzer kan uitpakken dan voor een man.

Voor die bundel schreef de Franse filosofe nóg een verhaal, dat de uitgave uit 1967 niet haalde: Malentendu à Moscou, een variant op L’âge de discrétion, dat in 1992 voor het eerst in een Frans tijdschrift verscheen en nu in het Nederlands is vertaald. Het is fascinerende lectuur omdat je als lezer een kijkje in de schrijverskeuken krijgt. Simone de Beauvoir (1908-1986) laat dezelfde personages optreden en behoudt haar thema, maar veranderde plaats en plot, verlegde accenten en wierp voor haar personages andere hobbels op.

Ouderdom

In Misverstand in Moskou maken André en Nicole, een echtpaar van net boven de zestig, een reis naar Moskou om daar zijn dochter – niet de hare – op te zoeken. De Beauvoir schrijft beurtelings vanuit zijn en dan weer vanuit haar perspectief. Zíj lijdt onder de toeslaande ouderdom, maar zegt er niets over. Híj ervaart hetzelfde, maar houdt ook zijn mond. Híj vindt dat zijn leven ‘voor niets is geweest’, zíj mist haar leven als lerares, maar beiden zwijgen. Hij is teleurgesteld in het socialisme in de Sovjet-Unie dat op een echec uitloopt, zij heeft genoeg van de eindeloze politieke discussies van haar man met zijn dochter. Hij wil langer in Moskou blijven, zij verveelt zich, koestert wrok, maar ze delen hun gevoelens niet met elkaar. Zo volg je via de innerlijke stem van twee personages de kiem van het misverstand, de aanzwellende ergernis, de ruzie, de in alcohol verdronken boosheid, en uiteindelijk de verzoening.

De innerlijke stemmen illustreren hoe Simone de Beauvoir steeds weer opnieuw haar eigen gedachten vanuit verschillende perspectieven de revue laat passeren. Een onderwerp kon nooit eenduidig zijn, altijd wilde ze het omcirkelen, er van alle kanten naar kijken, nooit mocht er tunnelvisie ontstaan.

In 1967 was De Beauvoir 59 jaar. Ze had het grootste deel van haar romans, essays en memoires al gepubliceerd. Samen met Sartre vormde ze een ‘couple mythique’, een intellectueel duo met wereldfaam dat politieke stellingen innam, overal werd uitgenodigd en een stem liet horen waarnaar geluisterd werd. De tweede sekse, haar grote essay over de positie van de vrouw uit 1949, had haar filosofische en wetenschappelijke reputatie gevestigd en haar verheven tot icoon van het feminisme.

Nu richtte ze haar aandacht op de levensfase waarin Sartre en zij langzamerhand terecht kwamen, die van zestigers met de ouderdom voor de deur. De verhalen die zij bundelde in La femme rompue en ook Misverstand in Moskou zijn onderdeel van die reflectie: wat betekent het om ouder te worden? ‘Het is iets fascinerends, maar ook iets afschuwelijks’, schreef ze in die tijd in brieven aan een vriendin. Wat verlies je? Wat blijft er over? Wat verandert er? Is het leven ‘een opeenvolging van doden’, zoals Montaigne beweerde of ‘een aftakelingsproces’ in de zin van Fitzgerald?’

Zelfmedelijden

In haar verhalen stelt De Beauvoir vast dat de vrouw van haar tijd er een stuk slechter aan toe is dan de man: de hoofdpersoon uit La femme rompue, wier zelfmedelijden op den duur gaat irriteren, heeft man en kinderen verzorgd, geen baan geambieerd. Haar identiteit ontleent zij niet aan zichzelf, maar aan wat haar omringt. Valt dat weg, dan blijft er niets over.

De gepensioneerde lerares uit Misverstand in Moskou worstelt ook: ‘de nieuwsgierigheid, die bij haar vrijwel onaangetast was gebleven, kwam haar vaak slechts als een raar overblijfsel voor: waar was het goed voor, als herinneringen toch verdwenen?’ Haar wederhelft vraagt zich af wat ‘het heden zonder de toekomst’ is, ‘zelfs te midden van de geur van seringen?’ Hij realiseert zich dat er bij hem iets verloren is gegaan, ‘het vuur, de pit, waar de Italianen een heel leuk woord voor hebben: stamina.’

Het zelfonderzoek van Simone de Beauvoir zou uitmonden in haar standaardwerk over ouderdom, La vieillesse, dat in 1970 verscheen. Fijn dat nu ook Misverstand in Moskou, een radertje in haar denkwerk uit die periode in het Nederlands beschikbaar is. Ouder worden en daarmee worstelen – een klassiek literair thema dat De Beauvoir op haar eigen, typische wijze prachtig analyseert.