Medeplichtig Europa zwijgt liever

De CIA martelde ook in clandestiene cellen in Europese landen. Gaat Europa hierover rekenschap afleggen?

Na het Amerikaanse zelfonderzoek naar de martelpraktijken van de CIA rijzen ook weer vragen over de Europese rol hierin. Die leken begraven, niet in de laatste plaats door het hardnekkige zwijgen van mogelijk betrokken EU-lidstaten. Maar wat het Europees Parlement betreft is de discussie heropend. „Ook Europa moet nu rekenschap afleggen”, zegt Sophie in ’t Veld (D66).

In ’t Veld zat in 2006 in een onderzoekscommissie van het Europarlement die onderzoek deed naar de Europese samenwerking met de CIA in de ‘war on terror’. Die concludeerde dat tussen 2001 en 2005 voor meer dan duizend CIA-vluchten het Europese luchtruim was gebruikt. Ook zou de Amerikaanse geheime dienst in sommige landen tijdelijk geheime detentiecentra hebben bestierd.

Het onderzoek uit 2007 van de Zwitserse senator Dick Marty, gedaan in opdracht van de Raad van Europa, noemde ook landen bij naam: in ieder geval in Polen en Roemenië waren zulke centra geweest. Litouwen wordt ook vaak genoemd. Ruim vijftig landen werkten in meer of mindere mate met de CIA mee, waaronder 21 Europese.

Polen werd in juli dit jaar door het Europese Hof voor de Rechten van de Mens veroordeeld tot het betalen van schadevergoeding aan twee terreurverdachten. Volgens de rechters stond het vast dat er op de Poolse vliegbasis Stare Kiejkuty een geheim detentiecentrum was waar de twee zijn vastgehouden en gemarteld. Het land had geen pogingen ondernomen „om dit te voorkomen’’. In oktober ging Polen tegen die uitspraak in beroep.

Niet alleen Polen ontkent: wat de vele onderzoeken naar het CIA-programma gemeen hebben, is het vrijwel totale gebrek aan medewerking vanuit lidstaten en de Europese Commissie. Barbara Lochbihler, die namens de Groenen in de mensenrechtencommissie van het Europarlement zit, vindt dat politiek verantwoordelijken alsnog strafrechtelijk vervolgd moeten worden. ,,Regeringen moeten accepteren wat er aan onderzoek en feiten op tafel ligt’’, zei ze gisteren.

In ’t Veld heeft om een reactie van de Europese Commissie gevraagd, en in het bijzonder van Frans Timmermans, als eerste vicevoorzitter verantwoordelijk voor Fundamentele Rechten. „Laten we”, zegt ze, „onze geloofwaardigheid als verdediger van de mensenrechten in de wereld behouden, samen met onze grootste bondgenoot.”

Maar de commissie kwam gisteren met een kort statement: het Amerikaanse rapport roept „belangrijke vragen” op en is een „positieve stap”, maar bevat „geen bewijzen” voor Europese betrokkenheid bij het martelprogramma. Daarom kan daar ook niks over gezegd worden, aldus de woordvoerder. De commissie zegt wel dat de EU „alle vormen van marteling veroordeelt, onder alle omstandigheden, inclusief anti-terrorisme”.

In het dinsdag gepubliceerde Senaatsrapport wordt Polen inderdaad niet expliciet genoemd, maar de gegevens over de genoemde gevangenen komen onder meer overeen met die in het eerdere vonnis van het Europese Hof. In Polen zelf twijfelt niemand aan wat het rapport bedoelt met ‘land X’ en ‘detention centre blue’.

De Polen stonden in 2002 en 2003 niet te springen om zo’n geheim detentiecentrum op eigen bodem. Volgens het rapport waren er „voortdurend moeilijkheden” met ‘land X’. De Polen eisten een geschreven overeenkomst van de CIA met een nauwere omschrijving van de activiteiten. De CIA weigerde. Vervolgens weigerde Warschau om Khalid Sheikh Mohammed, het zelfverklaarde brein achter ‘9/11’, tot Polen toe te laten.

Die beslissing werd ingetrokken na een persoonlijke interventie van de Amerikaanse ambassadeur in Warschau. „Volgende maand maakte de CIA [X] miljoen dollar over aan de [X] van land [X]”, aldus het rapport. Sindsdien zou het land flexibeler geworden zijn. Dat geld was betaald, was bekend, maar niet dat hiermee Poolse bezwaren waren afgekocht. Adam Bodnar van de Poolse Helsinki- stichting verklaarde in de Poolse pers hierover „geschokt” te zijn. „Voor geld hebben we de grondwet geschonden.”

Premier Kopacz beloofde dat het Poolse gerecht het rapport zal onderzoeken, maar hoopte eveneens dat niets zal veranderen aan de Pools-Amerikaanse relatie. Die achten de Polen erg belangrijk. Overheidsvertegenwoordigers waren „extreem ontsteld” volgens het rapport toen van de kant van de Amerikanen uiteindelijk details over de gevangenissen uitlekten. Toen president Bush in 2006 het bestaan van het programma openlijk toegaf, werden ze onvoldoende gewaarschuwd. Dat resulteerde in een „ernstige klap” voor de relaties tussen beide landen, stelde de CIA vast.