Het wilde oosten van Zimbabwe

De machtsstrijd in Zimbabwe gaat niet alleen over de opvolging van president Mugabe, maar ook over de belangrijkste bron van inkomsten van het land: de diamantmijnen.

Op de weg naar het oosten van Zimbabwe, kondigt het luchtvocht de entree aan in een andere wereld. Tot aan de grensstad Mutare is de lucht droog, het gras in de berm van de weg geel.

Aan weerszijden van de weg liggen de overblijfselen van de strijd om het land: de zesduizend blanke boeren die hier na onafhankelijkheid nog actief waren, zijn in de afgelopen vijftien jaar op enkele tientallen uitzonderingen na verdwenen. Op de landerijen overleven nu vooral kleinschalige tabaksboeren.

Richting de grens met Mozambique wordt de lucht klam en groent het gras. Dit is Zimbabwe’s mijngebied, het thuis van een van ’s werelds rijkste diamantgebieden en inzet van de huidige machtsstrijd: Marange. Het is zo’n vierhonderd vierkante kilometer groot en kan volgens bronnen in de industrie potentieel meer dan een miljard euro per jaar opbrengen.

President Robert Gabriel Mugabe (90) wees gistermiddag eindelijk zijn vicepresident aan: de huidige justitieminister Emmerson Mnangagwa. Mnangagwa is daarmee niet alleen zijn meest waarschijnlijke opvolger als Mugabe mocht komen te overlijden, maar hij krijgt ook de regie over deze mijnen, de investeringen van de Russen en de Chinezen en het patronagesysteem dat aan de macht over Zimbabwe kleeft.

Met de benoeming van Mnangagwa komt een eind aan een maandenlange strijd die de economie van het land heeft verlamd. „Sinds het begin van de strijd ligt alles plat. Het gevecht binnen regeringspartij Zanu heeft de industrie in een coma gebracht”, zegt Farai Maguwu, een activist die de afgelopen jaren minutieus de regeringsbemoeienis met de mijnen en de mensenrechtenschendingen in het gebied in kaart bracht.

Bedrijfssluitingen

Maguwu werd bedreigd, gearresteerd en vastgezet. Maar hij blijft rapporteren: „Alles staat vast, iedereen wacht. De mijnen ontslaan op grote schaal mensen, in afwachting van investeringen die niemand durft aan te gaan.”

Dat geldt niet alleen voor de mijnen. In de afgelopen vier jaar sloten 4.600 bedrijven in Zimbabwe hun deuren, bevestigde de minister van Financiën onlangs. Dat is een kwart van alle bedrijven in dit land.

Een derde van de banken is omgevallen, failliet gegaan aan niet terugbetaalde leningen. 80 procent overleeft op de zwarte markt en betaalt geen belastingen. Wegen verkruimelen, de staat ontbindt.

„De belangrijkste reden is de enorme vlucht van kapitaal naar het buitenland na de verkiezingen van 2013”, zegt Eddy Cross, commentator en oppositielid. Zijn partij, de MDC van Morgan Tsvangirai, werd bij de vorige verkiezingen weggevaagd.

Vervlogen hoop

Nadat de oppositie in 2008 de parlementsverkiezingen won, liet de partij zich in een regering van nationale eenheid lokken en werden oppositie en de Zanu-PF van Mugabe één pot nat voor de kiezer. Alle hoop op verandering vervloog. „Mensen trokken hun bankrekeningen leeg, de banken konden niet terugbetalen. Het is een catastrofe”, zegt Cross.

De economie van Zimbabwe snakte naar duidelijkheid over de opvolging van Mugabe. Bedrijven moeten kiezen voor een kamp. Wie met de verkeerde kandidaat wordt geassocieerd, loopt gevaar.

Drie namen vochten de afgelopen maanden om dominantie over de regeringspartij. Ze hebben alledrie belangen in het mijngebied: Mugabe’s vrouw Grace, de ontslagen vicepresident Joice Mujuru en haar gisteren benoemde opvolger, minister van Justitie Emmerson Mnangagwa. „Ze bouwden hun rijk met mineralen”, zoals de activist Maguwu zegt.

De omvang van de diamantvelden in het oosten van Zimbabwe werd pas in 2002 duidelijk in kaart gebracht door het Zuid-Afrikaanse bedrijf De Beers. De Zuid-Afrikanen waren niet direct geïnteresseerd in de alluviale, aangeslibde diamanten, die rond Marange soms letterlijk voor het oprapen liggen. Duizenden gravers uit het hele land kwamen af op het nieuws van de rijkdom op het oppervlak.

Toen in 2008 de macht van de regeringspartij Zanu-PF wankelde en Mugabe de hulp van het leger nodig had, betaalde hij de militairen terug met toegang tot de diamantvelden. De illegale gravers werden massaal van het land getrapt, gemarteld en soms vermoord. Legerofficieren zetten hun eigen smokkelsyndicaten op. Marange was Zimbabwe’s wilde oosten.

In de afgelopen twee jaar is de orde wedergekeerd in Marange. Er zijn manshoge hekken verschenen rond de diamantvelden. De politie heeft wegversperringen opgeworpen en controleert passerende auto’s op smokkeldiamanten.

Illegale diamantdeals

Er wordt echter nog steeds gesmokkeld. Een groep jonge Zimbabweanen vertelde eerder dit jaar aan deze krant samen te werken met de beveiligers rond de mijn om diamanten van het terrein te stelen. Maar de buit wordt steeds kleiner, nu er dieper gegraven moet worden voor de diamanten. Marange heeft dure investeringen nodig om ondergronds te gaan, maar de machthebbers laten op zich wachten.

Er zijn zeven diamantbedrijven actief rond Marange. Sinds afgelopen mei wil de regering zoveel mogelijk bedrijven samenvoegen. Het grootste aandeel in die joint venture komt volgens het goed geïnformeerde blad Africa Confidential in handen van Mugabe’s vrouw Grace en haar drie kinderen. Twee betrouwbare bronnen uit de financiële sector bevestigen dit.

Grace reisde de afgelopen maanden door het land om de gedoodverfde opvolger van Mugabe, de dinsdag ontslagen vicepresident Joice Mujuru, te beschuldigen van illegale diamantdeals, corruptie en zelfs een plan om haar echtgenoot te vermoorden. Mujuru was niet aanwezig op het congres van regeringspartij Zanu-PF afgelopen week. President Mugabe noemde haar „een dief” en „een verrader”.

Joice Mujuru is de weduwe van Solomon Mujuru, een voormalig legerleider die direct na de vondst van de diamanten in Marange zijn slag sloeg. „Solomon Mujuru is degene die De Beers uit Marange heeft geduwd”, zegt Farai Maguwu. De oud-legerleider zou volgens Africa Confidential een belang hebben gehad in het mijnbedrijf ACR dat in 2006 een claim legde op diamantvelden in Marange.

Niet alleen wendde de generaal zijn invloed in het leger aan om controle te krijgen over de diamantvelden, hij weigerde zijn steun uit te spreken voor Mugabe als presidentskandidaat in de verkiezingen van 2008. Het werd zijn dood.

Het verkoolde lichaam van Solomon Mujuru werd in 2011 teruggevonden in zijn huis. „Ze schoten hem eerst dood, daarna hebben ze twee fosforgranaten onder zijn lichaam gelegd en het huis in brand gestoken”, zegt oppositielid Eddie Cross.

Militair establishment

Het grootste applaus op het Zanu-congres was afgelopen zaterdag voor minister van Justitie Emmerson Mnangagwa. Daarmee was de keuze beklonken voor de opvolging van Mujuru en dus van Mugabe, mocht de president voor de verkiezingen van 2018 overlijden.

Mnangagwa verdiende zijn geld in goudmijnen van Zimbabwe, maar hij wordt de laatste tijd vaak gezien rond de diamantmijnen van Marange. „Ik heb een foto van Mnangagwa bij het tekenen van de concessie voor Anjin. Hij was daar als minister van Defensie. De minister van Mineralen was niet eens aanwezig”, zegt Magawu.

Anjin heeft de grootste en meest lucratieve alluviale diamantendeal in Marange en is voor 50 procent in Chinese handen. De andere helft is vrijwel volledig in handen van Zimbabwe Defence Industries: het Zimbabweaanse militair establishment, dat onder regie staat van Mnangagwa.

„Hij zal de diamanten gebruiken om het leger overeind te houden, ten koste van de veiligheid van de lokale bevolking”, voorspelt Magawu. „Dit land overleeft nu dankzij criminele activiteiten. Dat is alles wat ons op de been houdt.”