Saboteur kon ‘prutsen’ in kerncentrale

De kerncentrale in Doel ligt deels plat door sabotage en scheurtjes in een reactorvat. „Niemand weet wat.”

Foto ANP/graphic NRC

Het moet een werknemer zijn geweest, weten alle experts in België zeker. In het hart van een kerncentrale een kraan openzetten waardoor 65.000 liter olie wegloopt en de turbine oververhit raakt – „dat kan alleen maar door iemand van binnenuit zijn gedaan”, zegt Nele Scheerlinck van het Belgische Federaal Agentschap voor Nucleaire Controle (FANC).

Ruim vier maanden na de sabotage van reactor 4 in kerncentrale Doel aan de Westerschelde is de Belgische justitie nog altijd op zoek naar de dader. Zestig werknemers zijn „potentiële verdachten”, volgens FANC.

De sabotage is „mogelijk gepleegd met een terroristisch oogmerk”, verklaarde de Belgische antiterrorisme-tsaar André Vandoren afgelopen weekend, zonder verdere toelichting te geven over mogelijke vooruitgang in het onderzoek. Een verontrustende boodschap die weinig ophef veroorzaakte in België waar men het falen in de kerncentrales ervaart als een soap.

Van de zeven kernreactoren in België, vier in Doel en drie in kerncentrale Tihange aan de Maas, zijn er twee langer buiten gebruik nadat in de reactorvaten scheurtjes werden aangetroffen. Twee andere reactoren zijn voorbestemd in 2015 te sluiten. Toen in augustus ook de ‘sabotage-reactor’ uitviel, schrok het land – voor 55 procent afhankelijk van kernenergie – wakker. Bij een strenge winter dreigt acuut stroomtekort. Belgen bereiden zich voor op mogelijke brown-outs – gecontroleerde stroomafschakelingen in vooraf aangeduide zones – om onverwachte black-outs te voorkomen.

Korte termijnoplossingen om het stroomtekort op te vangen hebben het zicht op de echte problemen ontnomen, vinden tegenstanders. „We weten dat we als kernenergie-verslaafd land zeer kwetsbaar zijn, maar de politiek heeft het op z’n beloop gelaten”, zei Kristof Calvo, fractieleider van de Vlaamse partij Groen, in deze krant. Bij wet is in 2003 vastgesteld dat België in 2025 definitief stopt met kernenergie. Maar regeringen hebben nagelaten te investeren in alternatieve energievoorziening, vindt Calvo.

„Er is geen visie, dat neem ik de politiek zeer kwalijk”, zegt kernfysicus Nathal Severijns van de universiteit in Leuven. Maar hij is fel gekant tegen „de wijze waarop Groen kernenergie afschildert als onverantwoord en gevaarlijk”. Volgens hem blijft kernenergie onmisbaar als goedkope en betrouwbare bron – ondanks de huidige problemen in de Belgische centrales.

In de nabijgelegen Nederlandse provincies Noord-Brabant en Zeeland is groeiende zorg over de sabotage en de technische mankementen. „Nooit waren de berichten zo verontrustend”, schreef de Brabantse PvdA-fractievoorzitter aan het provinciebestuur.

Wat zijn de mogelijke grensoverschrijdende risico’s als het in Doel misgaat? En: hoe veilig is de kerncentrale in Borssele waarvan het reactorvat van dezelfde makelij is als die in de Belgische ‘scheurtjes-centrales’?

De vaten werden in de jaren 70 geleverd door de Rotterdamsche Droogdok Maatschappij die nu ter ziele is gegaan. Volgens kernfysicus Severijns leverde het bedrijf ook tien identieke reactorvaten aan centrales in de VS.

De ‘scheurtjes’ zijn volgens Severijns ‘lijnen’ van waterstofgasbellen in het metaal van de reactorvaten. Na het gieten van het staal 40 jaar geleden zaten die lijntjes er volgens hem al in. Gekeken wordt of de structuur van die lijntjes, na decennia bestraling, is veranderd. „Dan heb je een probleem.”

Bij de Belgische nucleaire waakhond FANC wachten ze nu op het onderzoeksdossier van Electrabel, uitbater van de centrales. „De scheurtjes zijn volgens internationale experts een onbekend, uniek fenomeen”, zegt FANC-woordvoerder Scheerlinck. „De hele wereld kijkt mee, niemand weet wat er aan de hand is.”

Technici kijken naar het scheurtjesprobleem, zegt Scheerlinck, maar het sabotageprobleem „is onze verantwoordelijkheid”. FANC screent werknemers van de centrales en verleent toegangsvergunningen. „Dat een saboteur zomaar kon prutsen in Doel, trekken we ons dan ook erg aan.”

Doel is „zo lek als een zeef”, ondervond de Belgische activist Anja Hermans in 2007 toen ze twaalf keer op rij ongestoord wist in te breken in de kerncentrale. Ze passeerde een defecte omheining, kroop door rioolpijpen en bezorgde later Electrabel een dossier met een opsomming van alle mankementen in de beveiliging.

FANC heeft volgens Scheerlinck „z’n lesje geleerd”. De beveiliging is opgevoerd, zeker na de sabotage in augustus. Bovenop de honderd bestaande bewakingscamera’s worden in en rond de centrales in Tihange en Doel 150 extra camera’s ingezet.

„Er geldt vanaf nu ook een four eyes-principe: niemand mag nog in zijn eentje in de centrale op stap.” Maar in het hoofd van een potentiële saboteur kun je niet kijken, zegt Scheerlinck. „Iemand die perfect gescreend is, kan jaren later om wat voor reden dan ook radicaliseren. Wat doe je daartegen?”