‘Japanse premier zal zich niet voor troostmeisjes verontschuldigen’

Het oorlogsverleden van Japan, waar zondag parlementsverkiezingen zijn, houdt het buitenland nog altijd bezig.

De Japanse premier Shinzo Abe zou pal tegenover de Japanse ambassade in de Zuid-Koreaanse hoofdstad Seoul een roos moeten leggen op het monument voor de ‘troostmeisjes’, de seksslavinnen van Japanse militairen tijdens de Tweede Wereldoorlog. „Dat zou een heel effectief gebaar van verzoening zijn”, zegt de historica en Japanologe Carol Gluck, hoogleraar aan Columbia University in New York. „In de geest van bondskanselier Willy Brandt, die in 1970 knielde op de plaats van het getto van Warschau.”

Maar Gluck voorspelt dat Abe, die komende zondag herkozen hoopt te worden bij vervroegde parlementsverkiezingen, dat niet zal doen. „Zeker 50 procent van de Japanners vindt dat hun land zich ruimhartig voor de praktijk van de ‘troostmeisjes’ moet verontschuldigen”, zegt ze in een Leids café. „Maar Abe is een nationalist die de oorlogsherinneringen voor zijn eigen doeleinden gebruikt.”

Gluck, die onlangs Leiden aandeed om er de jaarlijkse Cleveringa-lezing te houden, is gespecialiseerd in oorlogsherinneringen in het Verre Oosten, vooral Japan. Bijna zeventig jaar later zijn die herinneringen nog een verrassend explosief thema, met name in de relatie van Japan met Zuid-Korea en China. Op de Australische G20-top vorige maand sprak Abe veertig minuten over de troostmeisjes met de Zuid-Koreaanse president Park Geun-hye. Ze kwamen er niet uit.

Zuid-Korea en China vinden dat Japan zich onvoldoende heeft verontschuldigd voor de ‘troostmeisjes’ en andere oorlogsmisdaden. Soms strooit Japan zout in de wonden, wanneer conservatieven betogen dat het niet om ‘seksslavinnen’ ging maar om prostituees uit bezet gebied, die zich vrijwillig aan de Japanse militairen zouden hebben aangeboden.

Waarom trekt Japan zich weinig aan van de slachtoffers van zijn oorlogsmisdaden?

„Door de Koude Oorlog en de geopolitieke verhoudingen werden de herinneringen in Japan aan de Tweede Wereldoorlog lange tijd bevroren, zoals dat na 1945 ook in Oost-Europa gebeurde. De VS, die het land na hun overwinning controleerden, legden hun versie op. Het was niet de schuld van de Japanners. Ze zouden slechts misleid zijn door hun leiders en een verkeerd economisch, sociaal en religieus systeem. Maar nu waren ze hervormd tot een vreedzaam land. De Amerikanen deden alsof de oorlog pas in 1942 met Pearl Harbor was begonnen en niet al ver daarvóór, met de bezetting van Korea en later China.”

Had Japan toen geen last van kritiek uit andere landen?

„De VS waren het enige land dat er tijdens de Koude Oorlog toe deed voor Japan. In China werd onder Mao de Tweede Wereldoorlog veertig jaar lang niet eens herdacht. Pas onder Deng Xiaoping kwam er meer nadruk op een vaderlandslievende opvoeding, omdat hij dat een nuttig middel vond om zijn binnenlandse positie te versterken. Daarbij kwam de oorlog goed van pas. ”

Japanners zagen zich ook als slachtoffers?

„Ja. Het idee ontstond dat de verwoesting door de atoombommen op Hiroshima en Nagasaki een tegenwicht vormde voor de Japanse aanval op Pearl Harbor. De vernietiging door de kernbommen was zo groot dat Japan het gevoel kreeg voortaan een speciale verantwoordelijkheid voor de vrede te hebben. Dat verklaart waarom velen nog altijd willen vasthouden aan een pacifistisch beleid.”

Wanneer speelden de oorlogsherinneringen weer op?

„In 1989 kwam er een eind aan de Koude Oorlog. Toen braken de dijken. Japan werd plotseling weer geconfronteerd met zijn Keizerrijk en de ‘troostmeisjes’.”

Hoe zit het met de herinnering aan de troostmeisjes?

„Abe wil de Kono-verklaring van 1993 herzien, waarbij de Japanse regering excuses aanbood voor seksueel misbruik door Japanse militairen in bezet gebied. Maar in april 2014 liet hij weten dat zijn regering dat toch niet zal doen. Intussen had hij niet alleen Zuid-Korea en China boos gemaakt, ook de Verenigde Staten raakten erbij betrokken. Dat is een probleem voor Abe, want Japan heeft de VS nodig. Zuid-Korea en China gebruiken dit soort zaken graag tegen Japan. Abe en zijn mensen zijn doof voor de buitenlandse opinie. Niemand gelooft wat hij en de nationalisten over de troostmeisjes zeggen. Hoe blind en koppig kan je zijn? Steeds als Abe over de troostmeisjes begint, wordt er ergens in het buitenland wel een nieuw standbeeld voor hen opgericht.”

Spelen ook in China en Zuid-Korea de oorlogsherinneringen nu meer op?

„Ja, vooral het nieuwe patriottische haat-nationalisme in China baart me zorgen. Het trekt met name jongeren aan, die niets van de oorlog weten, maar wel alles van de Japanse wreedheden. Het is een kwestie van tijd totdat de Japanse jongeren hen met gelijke munt zullen terugbetalen. Als je steeds opnieuw te horen krijgt dat jij de kwaaie pier bent, kom je daar ten slotte tegen in opstand.”

Is de Japanse omgang met het oorlogsverleden uniek?

„Nee. Ook veel westerse landen zien zichzelf als slachtoffer van de oorlog: Frankrijk, Nederland, Oostenrijk, noem maar op. Elk land koestert zijn eigen mythe van een eensgezinde natie tegenover de bezetter. Het duurt lang tot dat heldhaftige verhaal uit elkaar valt en het besef doordringt dat er ook flink wat collaborateurs waren. Zo gaat het, met de nodige vertraging, ook in Japan.