Het was dus een Boek-raket. Maar wie schoot hem af?

Gisteren kwam het wrak van MH17 aan in Gilze-Rijen. Het toestel is zo goed als zeker door een Boek-raket neergehaald. Een overzicht van wat we weten.

Gisteren zijn de wrakstukken van vlucht MH17 aangekomen op vliegbasis Gilze-Rijen. De delen werden vervoerd met acht vrachtwagens. Foto ANP

De Boeing 777 van vlucht MH17 is het slachtoffer geworden van ‘voorwerpen met hoge energie’ die het toestel van buitenaf binnendrongen. Dat concludeerde de Onderzoeksraad voor Veiligheid in het Rapport van eerste bevindingen dat zij begin september uitbracht. Waar de energieke voorwerpen vandaan kwamen liet zij in het midden.

Weinigen twijfelen er nog aan dat het de scherven zijn van de springkop van een Boek-M1-raket. Op internet circuleren foto’s van zo’n springkop waaruit blijkt dat de fragmentatie van de ‘warhead’ heel karakteristieke scherven oplevert. Die zouden moeten worden teruggevonden tussen de wrakstukken, die gisteren grotendeels aankwamen in Nederland.

Als daaraan al geen bewijs kan worden ontleend dan wel uit de onderschepte elektronische communicatie tussen de afgevuurde Boek-raket en de lanceerinstallatie op de grond. Die is karakteristiek en uniek, misschien wel voor elke Boek-installatie apart, want naburige installaties mogen elkaar niet storen.

Ondanks de misleidende informatie op internet kan er door redelijke mensen nauwelijks worden getwijfeld: het was een Boek-raket. De inwoners van het stadje Snezjnoje, midden in rebellengebied, hebben de Boek-installatie voorbij zien komen en de lancering gehoord. Het rookspoor van de raket is gefotografeerd. Waarschijnlijk is de lancering ook door Amerikaanse defensiesatellieten gedetecteerd.

Maar hoe zijn de rebellen aan de Boek gekomen? Was hij geleverd door Rusland of veroverd op de Oekraïense luchtmacht die het beheer voert over de wapens? Daar bestaat nog steeds onduidelijkheid over.

Amerika: de Boek was Russisch

De Amerikaanse regering was kort na de crash stellig: de Boek kwam uit Rusland. De inwoners van Snezjnoje wisten er zelfs aan toe te voegen dat het Boek-personeel Noord-Russisch had gesproken en niet Zuid-Russisch zoals in Oost-Oekraïne. Alexander Khodakovsky, commandant van het Vostok-bataljon (een rebelleneenheid), verklaarde op 23 juli tegenover persbureau Reuters dat de rebellen weliswaar vier Boeks hadden veroverd maar dat niet één daarvan functioneerde. Hij nam daarom aan dat een Russische Boek was gebruikt.

En de Oekraïense overheid houdt tot op de dag van vandaag vol geen Boek te missen. Of exacter geformuleerd: precies te weten waar al haar Boeks zijn.

Een Boek uit Rusland dus? Inderdaad, concludeert het Britse internetcollectief Bellingcat dat op 8 november een onderzoek presenteerde. De goed onderbouwde analyse laat zien dat de Boek-lanceerinstallatie die op 17 juli door journalisten van het Franse tijdschrift Paris Match in Donetsk is gefotografeerd als twee druppels water lijkt op een Boek-installatie die een paar dagen eerder nog in Rusland in een konvooi was gezien. Beschadigingen in een zware rubberen band die over de volle lengte van de Boek-lanceerwagen is aangebracht komen sterk overeen.

Ook is de Boek van Paris Match voorzien van een witte markering die nooit bij Oekraïense Boeks wordt gezien. Het is een transportcode die door de Russische spoorwegen wordt voorgeschreven bij het vervoer van zwaar materieel.

Duitsland: nee, hij was Oekraïens

Het Bellingcat-rapport is heel overtuigend, al kan de overeenkomst tussen de Boeks uiteindelijk toch toeval blijken. Niet duidelijk is waarom het registratienummer van de Boek niet zorgvuldig is overgeschilderd, zoals de Russische gewoonte is, en waarom de Boek, die in Rusland nog op een militaire dieplader stond, in Oost-Oekraïne op een civiele dieplader werd vervoerd.

Maar méér dan verwarrend is dat de Duitse inlichtingendienst BND, volgens Der Spiegel (18 oktober), nu juist tot de conclusie is gekomen dat de rebellen een Boek gebruikten die zij op een Oekraïense basis hadden bemachtigd. De BND baseerde de conclusie op foto’s en satellietopnames, maar details zijn niet bekend gemaakt.

Amerikaanse inlichtingenexperts hadden hun aanvankelijke conclusies al op 22 juli bijgesteld: directe Russische betrokkenheid stond toch niet vast.

Boeks genoeg in Oekraïne

Dus toch een gestolen Boek? Zeker is dat er Boeks genoeg in Oost-Oekraïne stonden voor de ongeregeldheden begonnen. Ze waren gestationeerd op basis A4519 naast het vliegveld van Yevpatoriya op de Krim (en zijn daar onbewust gefilmd door ABC News) en stonden opgesteld op radarbasis A0194 bij Loegansk en op radarbasis A1428 ten noorden van het vliegveld van Donetsk. Ten zuiden van dat vliegveld had de legerplaats A1402 ook Boeks in gebruik, misschien alleen voor opleiding en instructie. Al deze bases zijn op zeker moment overgenomen.

In maart vielen de Boeks op de Krim in handen van de Russen, in mei werd de basis van Loegansk overgenomen en de radarinstallatie verwoest. Eind juni overkwam de twee bases bij Donetsk hetzelfde.

Maar wie bediende ze?

De Oekraïense regering heeft verklaard dat de Boeks net waren weggehaald voordat de rebellen voor de poort verschenen. Of het waar is, is de vraag. Google Earth laat zien dat op basis A1428 bij Donetsk begin september nog steeds een (beschadigde) Boek stond. Hij is deze zomer nog gefotografeerd.

Waren het de rebellen zelf die de Boek-installatie bedienden of kregen ze steun van Russische experts? Amerikaanse inlichtingenexperts opperden al tijdens een persbriefing op 22 juli de mogelijkheid dat de rebellen werden geholpen door overgelopen Oekraïense militairen, misschien omdat zij hadden waargenomen dat de rebellen al vroeg in de zomer op zoek gingen naar specialisten voor de bediening van luchtafweersystemen.

De Oekraïense inlichtingendienst SBOe is op 16 augustus een stapje verder gegaan: zij sluit niet uit dat overgelopen specialisten van Boek-basis A4519 bij Yevpatoriya op de Krim assistentie hebben verleend.