‘Eén op de acht Nederlanders is zwakbegaafd’

Dat schreef Maxim Februari vorige week in deze krant

De aanleiding

Laaggeletterd? Nee: zwakbegaafd.

Die laatste term vond schrijver en filosoof Maxim Februari passender voor mensen die moeite hebben met bijvoorbeeld het doktersadvies om tweemaal daags twee tabletten te slikken. Die mensen werden in een artikel dat Februari las ‘laaggeletterd’ genoemd – en dat was de aanleiding van zijn opiniestuk, dat vorige week woensdag in deze krant stond.

Bij deze mensen kun je beter spreken van een lage intelligentie. Het gebruik van de term ‘laaggeletterden’ voelde als „een verlegenheidsoplossing”, waarmee het echte probleem onbenoemd bleef. „Zwakbegaafden is een betere term”, stelde Februari voor als alternatief. „Daaronder vallen mensen die [...] bij oorpijn paracetamol meekrijgen in vloeibare vorm en dat in hun oor gieten.”

Daarbij stelde Februari dat „één op de acht burgers zwakbegaafd is”. Dat cijfer leidde tot verbaasde mails van verschillende lezers: zó veel? En wat was dan het verband met laaggeletterdheid? Hoog tijd dus om de definities van ‘laaggeletterd’ en ‘zwakbegaafd’ eens helder te krijgen, en het cijfer te checken.

Waar is het op gebaseerd?

Allereerst moeten we de verwarring wegnemen. Zijn alle laaggeletterden dan zwakbegaafd? Nee, dat stond er niet, en dat wilde Februari zeker niet suggereren, laat hij weten. „Sommige laaggeletterden (functioneel analfabeten) zijn heel intelligent, en hebben alleen scholing gemist.” Daaruit volgt dat het zeker niet Februari’s bedoeling was om de term laaggeletterden inwisselbaar te maken met de term zwakbegaafden. Het ging niet om alle laaggeletterden, maar sommigen die dat eufemistische label opgeplakt krijgen.

Het genoemde aantal zwakbegaafden plukte Februari „van de site van de Leidense universiteit”.

En, klopt het?

Dat cijfer komt niet uit de lucht vallen. Zwakbegaafd, volgens de breedst gedragen definitie, noem je mensen die een IQ van 70 tot 85 hebben. Volgens cijfers van het Sociaal Cultureel Planbureau (SCP) valt zo’n 13 procent van de Nederlanders in die categorie, 2,2 miljoen mensen. Eén op de acht is dan nog aan de voorzichtige kant. Dat zou neerkomen op 12,5 procent.

Maar dan nu de laaggeletterden. Dat zijn 1,3 miljoen mensen tussen de 16 en 65 jaar, volgens de cijfers van de Stichting Lezen & Schrijven. Dat komt neer op één op de negen mensen in deze leeftijdscategorie. De stichting baseert zich weer op een uitgebreid, internationaal gedragen onderzoek naar de vaardigheden van volwassenen, het PIAAC.

Wat betekent ‘laaggeletterd’ eigenlijk? De definitie die de stichting hanteert is dat mensen problemen hebben „met het gebruiken van gedrukte en geschreven informatie om te functioneren in de maatschappij, om de eigen doelen te bereiken en om de eigen kennis en mogelijkheden te ontwikkelen”. Kortom: mensen hebben moeite met bijvoorbeeld formulieren invullen of het begrijpend lezen van de bijsluiters van medicijnen. Ze schrijven minder goed dan iemand die de basisschool doorlopen heeft.

Dus: wie die vloeibare paracetamol in zijn oor giet ondanks het (mondelinge) advies van een dokter, kampt wellicht met zwakbegaafdheid. Als hij dat doet omdat hij de bijsluiter niet goed heeft begrepen, is dat wellicht aan laaggeletterdheid te wijten.

Ja, dan kan het nog steeds om een zwakbegaafde laaggeletterde gaan. Maar oorzaak en gevolg moeten niet verward worden: de oorzaak van laaggeletterdheid is niet een laag IQ, zegt woordvoerder Roel Govers van de Stichting Lezen & Schrijven. „Laaggeletterdheid heeft niet met intelligentie te maken, maar komt doordat mensen nooit goed hebben leren lezen en schrijven.” Er is geen onderzoek naar overlap tussen de groepen.

Conclusie

Laaggeletterdheid en zwakbegaafdheid zijn verschillende problemen. Er kan overlap zitten tussen de mensen met die problemen, maar dat hoeft niet. De stelling over het aantal zwakbegaafden is waar.

Lees ook de ingezonden brief van Maxim Februari op pagina 16. Ook een bewering zien langs komen die je gecheckt wilt zien? Mail nextcheckt@nrc.nl of tip via Twitter met de hashtag #nextcheckt