Blaam voor martelpraktijken CIA ligt bij de regering-Bush

De onthullingen in het Senaatsrapport over de geheime CIA-martelpraktijken doen fundamenteel twijfelen aan de integriteit van de Amerikaanse overheid tussen 2001 en 2009. Wat in dat rapport aan het licht wordt gebracht, tart iedere voorstelling. Er worden praktijken beschreven die in een totalitaire staat niet misstaan – en daar ook voorkomen. Kennelijk is de mens de mens inderdaad een wolf, als recht, cultuur en beschaving tussen haakjes worden gezet.

Dat de mate waarin werd gemarteld ook voor de toenmalige president Bush geheim werd gehouden, is in zekere zin nog een troost. Kennelijk zat de rot niet in het héle systeem. Toch rust de blaam vierkant bij de toenmalige regering. Die spoorde de overheidsorganen aan geen mogelijkheid onbenut te laten om de verdachten van de terreuraanslagen in New York en op het Pentagon te straffen. De aangehouden verdachten werden door de regering-Bush listig en met opzet buiten het Amerikaanse rechtssysteem gehouden. Als illegal combatants verbleven ze buiten het Amerikaanse grondgebied, waarmee doelbewust een juridisch en moreel niemandsland werd gecreëerd. Daaruit konden inlichtingendiensten concluderen dat ze carte blanche kregen. De rechtsstaat gold voor deze groep niet. Per decreet waren de terreurverdachten gereduceerd tot niet-burgers, zonder grondrechten of aanspraak op humanitaire behandeling. En hun ondervragers waren per definitie straffeloos.

Daarmee ging dus het funderende ideaal uit de Verlichting in de versnipperaar. Dat alle mensen gelijk zijn en de staat geen tiran is omdat ze vrijwillig gehoorzaamt aan het recht. Dat de VS zich in die periode zo verloren, hun morele aanspraak zo verkwanselden, bevat ook een waarschuwing. Ook andere in beginsel fatsoenlijke democratische rechtsstaten die onder druk van terreur komen, hoeven niet immuun te zijn voor dergelijke ontsporingen.

De VS zitten nu met de schade, die zeer aanzienlijk is en voorlopig ook niet hersteld zal zijn. Tegelijk is het politieke proces waarin nu wordt afgerekend met de martelpraktijken in zichzelf hoopgevend. Het Senaatsrapport, met al zijn beperkingen, is toch de uitkomst van een zelfreinigend proces. De vuile was wordt in beginsel in het openbaar gedaan. Dat het rapport behalve door de CIA ook door de Republikeinen radicaal wordt afgewezen, is dan weer een tegenvaller. Kennelijk lukt het niet iedereen te erkennen dat martelen behalve niet effectief en inhumaan ook ronduit verdorven en moreel corrupt is. En desastreus voor de ziel van het land dat er zich aan schuldig maakt. Dat is misschien nog wel het ergste. Dit gaat over ‘wie we zijn’, zei president Obama. Dat is de kern. En het antwoord is nu moeilijker te geven. Dat doet pijn.