Boeken

Toekomstvoorspellingen? Daar kun je alle kanten mee op

Illustratie Hajo

Pieter Steinz heeft ALS, een zeldzame neurologische ziekte waarbij je in toenemend tempo verlamd raakt. In deze serie verbindt hij het verloop van zijn ziekte met de boeken die hij (her)leest. Vandaag: ‘Macbeth’ van William Shakespeare.

Op een zondagochtend kwam ik beneden en trof ik mijn vrouw achter de laptop – ‘wit van schrik’ zou de dichter zeggen. Ze had net op internet een voor huisartsen bedoelde brochure van de Vereniging Spierziekten Nederland gelezen. Het bestand documenteerde heel precies – en heel wat plastischer dan de meeste patiëntenbrochures – de manieren waarop artsen het lijden in de laatste fase proberen te verlichten. Mijn vrouw, die zich niet snel het hoofd op hol laat brengen, was er somber van geworden. „Ik hoop maar dat je in je slaap overlijdt”, was het enige dat ze er over kwijt wilde.

Het was natuurlijk een koud kunstje geweest om de brochure zelf te googelen, maar eerlijk gezegd heb ik geen enkele behoefte aan kronieken van de aangekondigde dood. Niet omdat ik mijn ogen sluit voor de realiteit, maar omdat het erg frustrerend is om nare dingen te voorzien die je toch niet kan veranderen – de Trojaanse prinses Cassandra kan ervan meepraten. Daarnaast heb ik de afgelopen tijd wel geleerd dat ieder ALS-verloop anders is, dat er op deze ziekte (en de meeste andere levensbedreigende aandoeningen) geen peil te trekken is.

Als de voorspellingen van mijn eerste neuroloog waren uitgekomen, zat ik al een jaar in een rolstoel en was nu ongeveer het moment daar dat ik aan de nachtbeademing moest. In werkelijkheid loop ik nog als een kievit – nou ja, een hoogbejaarde dan, en een die vals plat moet mijden, en een die een rolstoeltje achter de hand houdt – en word ik al meer dan een half jaar beademd. En ook met eten is het compleet anders gelopen dan het ALS-team verwacht had: niet het doorslikken van voedsel is het voornaamste probleem, maar mijn totale gebrek aan eetlust. Nog maar twee maanden geleden dacht ik dat een slangetje naar mijn maag een kwestie van preventie was en sondevoeding iets voor de relatief verre toekomst.

Uit een vrouw geboren

Prognoses zijn bedrieglijk. Ik moet altijd denken aan Macbeth, mijn favoriete Shakespearetragedie. De titelheld is een speelbal van de drie heksen die hij na een veldslag op de ruige hei van Schotland tegenkomt – of liever van de toekomst die zij hem voorspiegelen. Macbeth wordt begroet als thane (leenheer) van Glamis, thane van Cawdor en iemand die ooit koning zal zijn, terwijl hij op dat moment alleen nog generaal is. Als de eerste twee voorspellingen snel uitkomen, besluit hij, gesteund door zijn overambitieuze vrouw, het lot een handje te helpen door niet alleen de koning te vermoorden maar ook zijn vriend Banquo, die van dezelfde heksen te horen heeft gekregen dat zijn nakomelingen Schotland zullen regeren.

So far so good. Maar dan besluit Macbeth terug te gaan naar de heksen en krijgt hij drie visioenen met wijze raad en geruststellingen: hij moet oppassen voor Macduff, de thane of Fife; hij zal door niemand die ‘uit een vrouw geboren is’ gedood kunnen worden; en hij zal niet verslagen worden ‘totdat het grote bos van Birnam tegen hem op de hoge heuvel van Dunsinane zal optrekken’. Macbeth is blij, want aangezien geesten niet bestaan en bossen niet kunnen lopen, lijkt zijn koningschap veilig. Maar natuurlijk gaat het fout: Macduff blijkt gehaald met een keizersnee (en is dus niet ‘of woman born’) en diens leger camoufleert zich met takken uit Birnam Wood. Exit Macbeth.

Dubbel leerzaam, deze lessen prognostiek van Shakespeare. Ten eerste moet je nooit in de verleiding komen om de voorspelde toekomst te versnellen. Macbeth hoort dat hij koning zal worden, maar in plaats dat hij rustig afwacht, stort hij zichzelf in een golf van moorden die zijn ondergang inluidt. Als ik een gedetailleerd verslag zou lezen van wat de gemiddelde ALS-patiënt te wachten staat, zou ik in de verleiding kunnen komen om me ernaar te gedragen, al is het maar onbewust: overdag benauwd worden omdat de tijd daarvoor is aangebroken, voorzichtiger lopen omdat de verlamming ieder moment kan toeslaan. Zegt de titelheld van een ander Shakespeare-stuk niet ‘Cowards die many times before their deaths […] Seeing that death, a necessary end, will come when it will come’?

Shakespeares tweede les is nog concreter: voorspellingen komen altijd anders uit dan je dacht. Je verwacht een lang leven omdat niemand die uit een vrouw geboren is je een kopje kleiner kan maken, en plotseling staat er iemand ‘from his mother’s womb untimely ripped’ voor je neus. Je bereidt je voor op een pijnloos aftakelingsproces omdat de medische wetenschap zegt dat ALS niet gepaard gaat met pijn, en al een maand na de second opinion heb je een kanjer van een neuralgie in je arm. Je neemt medicijnen tegen speekselvloed, maar een van de bijwerkingen is het activeren van een virus waarvan je gordelroos krijgt. Je krijgt te horen dat bulbaire ALS betekent dat je niet verlamd zal raken omdat je ademhaling het voordien zal begeven, en plotseling ben je anderhalf jaar verder en dienen zich spierkrampen aan terwijl je ademhaling juist stabiel is.

Dat laatste is niet per se slecht; je kunt het zelfs beschouwen als een zegen in vermomming. Met toekomstvoorspellingen kun je alle kanten op. Zoals de heksen bij Shakespeare al krijsten: ‘Fair is foul, and foul is fair.

Blogger

Pieter Steinz

Pieter Steinz (6 oktober 1963 - 29 augustus 2016) werkte van 1989 tot 2012 bij NRC Handelsblad, onder meer als literair redacteur en chef Boeken. Hij schreef ruim vijftien boeken, waaronder Lezen etcetera (2003) en Made in Europe (2014).