‘Rijk blijft falen met ICT ontkennen’

Als de overheid bij zijn fouten blijft, wordt een parlementaire enquête onvermijdelijk, zegt Ton Elias

Het Rijk en de ICT-sector willen de ernst van het falen van automatiseringsprojecten bij de overheid niet zien. Dat zegt Kamerlid Ton Elias, voorzitter van de commissie die afgelopen twee jaar ICT-falen bij de rijksoverheid onderzocht, in een gesprek met deze krant.

De aanbevelingen van de commissie worden volgens Elias bewust verkeerd uitgelegd om gevestigde belangen te beschermen. De commissie-Elias concludeerde twee maanden geleden dat zowat alles mis gaat tijdens grote ICT-projecten van de overheid. Het Rijk is zwak en onprofessioneel bij het uitvoeren van projecten, en ICT-leveranciers kunnen zo vaak ongestraft en voor veel te hoge kosten slechte producten afleveren. Ministeries houden slecht bij hoeveel digitaliseringsplannen kosten, wat ze eigenlijk moeten opleveren en leren niet van hun fouten. Dit alles leidt tot een verspilling van 1 tot 5 miljard euro per jaar. Tegelijkertijd koestert de regering grote digitaliseringsambities.

Leveranciers en ministeries reageerden op dit rapport met een „gebrekkig gevoel van urgentie dat ernstig zorgen baart”, zegt Elias. „Het lijkt erop dat nog altijd onvoldoende wordt gezien dat we met een noodsituatie te maken hebben. Zo wordt te veel geredeneerd vanuit gevestigde belangen op departementen die de vraag betreffen of Jantje dan wel Pietje wat over de peperdure overheidsprojecten te zeggen houdt. Terwijl de commissie zegt: ‘alle hens aan dek, hier worden minimaal 10.000 Maserati’s per jaar vershredderd, nu de bloedende ICT-wond stelpen en een noodverband aanleggen’.”

Elias zegt dat er allerlei signalen zijn dat krachten binnen overheid en bedrijfsleven alles bij het oude proberen te houden houden. „Typerend was dat een collega uit de commissie door een topambtenaar in de trein is benaderd die zei: ‘Zet nou alsjeblieft door, want gevestigde belangen op departementen zijn druk aan het mobiliseren om te zorgen dat alles hetzelfde blijft, met wat cosmetische veranderingen.’”

Volgens Elias wordt daarom ook de belangrijkste aanbeveling van zijn commissie, het instellen van een bureau onder verantwoordelijkheid van de premier dat ICT-projecten kan tegenhouden bewust in een slecht daglicht gesteld. „De indruk wordt nu gewekt dat we een nieuw ambtelijk en bureaucratisch instituut willen oprichten. Het tegendeel is het geval, kan ik namens de commissie verzekeren. Er moet een klein, wendbaar clubje komen, met de macht om rare ICT-projecten waar onvoldoende over is nagedacht bij de start tegen te houden. Dat is inderdaad nieuw in Nederland, maar het gepruts van elkaar tegenwerkende departementen en goedbedoelde overlegjes zonder iemand die knopen kan doorhakken, moet nou eenmaal worden gestopt. Doen we dat niet, dan kunnen we over een jaar of vijf een parlementaire enquête gaan organiseren, waarom het in 2015 wéér niet is aangepakt. Dat vinden wij nogal stompzinnig”.

De huidige situatie, waarin voor het ministerie van Binnenlandse Zaken een leidende rol is weggelegd voor het begeleiden van het ict-beleid bij het Rijk, voldoet geenszins, vindt de commissie Elias. Dat departement heeft op dit beleidsterrein de afgelopen jaren een „onvergeeflijke passiviteit” getoond.

Woensdag staat in de Tweede Kamer een debat op de agenda over de conclusies en aanbevelingen van de commissie-Elias.