Draagt Vermeers Meisje met de parel wel een parel?

Het meisje met de parel tijdens restauratiewerkzaamheden. Foto ANP/Koen Suyk

Die parel aan het oor van het Meisje met de parel van Johannes Vermeer? Dat is dus geen parel. Dat zegt althans sterrenkundige Vincent Icke in het decembernummer van het populairwetenschappelijk tijdschrift New Scientist. Volgens hem gaat het mogelijk om “gepolijst tin”.

Vermeer geldt als een van de meesters van het licht. Dat is niet alleen te zien aan de glimlichtjes op de vochtige lippen van zijn iconische meisje, maar ook aan het glanzende sieraad in haar oor. Een parel zou door de minerale eigenschappen echter nooit op de weergegeven manier licht weerkaatsen, stelt Icke. De spiegeling op het schilderij uit circa 1665 is te fel. De donkere delen van het oorsieraad geven daarnaast geen witte schemer, maar lijken de omgeving te weerspiegelen.

oesterachtige zeemossel

Het artikel van Icke bevestigt wat de conservatoren van het in juni heropende Mauritshuis al langer dachten, schrijft hoofdconservator Quentin Buvelot in een reactie. De bevindingen van de sterrenkundige zijn sinds 9 oktober bij het museum bekend.

“Over het sieraad in het oor van Vermeers meisje is al eerder geschreven dat het mogelijk geen echte parel is. Want net als de tulband was ook de “parel” geen alledaagse klederdracht bij de zeventiende-eeuwse Hollandse meisjes.”

De discussie over de ‘echtheid’ van de parel is echter nooit breed uitgemeten. In 2004 werd in een catalogus van het Mauritshuis gesuggereerd dat het sieraad geen parel was, maar verder dan dat ging het niet. Buvelot en zijn collega Ariane van Suchtelen waren dit jaar in de catalogus bij een tentoonstelling met hoogtepunten uit het Mauritshuis explicieter:

“De parel in het oor van het meisje is opvallend groot. Waar tegenwoordig de meeste parels uit kwekerijen afkomstig zijn, waren ze in de zeventiende eeuw afkomstig uit de natuur. Parels worden gevormd in oesterachtige zeemossels. Grote parels waren zeldzaam en kwamen terecht bij de rijkste mensen op aarde. Er waren in de zeventiende eeuw voor veel minder geld ook van glas vervaardigde parels in omloop, vaak afkomstig uit Venetië. Men gebruikte dan glas dat werd gevernist om het een matte glans te geven. Misschien dat het meisje is voorzien van een dergelijke ambachtelijk vervaardigde ‘parel’.”

Hoe kwamen we bij de parel?

Mogelijk heeft Vermeer nooit voorzien dat de hanger in het oor later zou worden omschreven als parel. In een boedelinventaris van Vermeers bezittingen uit 1676 - volgens Buvelot mogelijk de oudste beschrijving van het werk - wordt het samen met een ander schilderij beschreven als ‘Twee tronijen geschildert op sijn Turx’. Daarna heeft het doek nog “Meisje met de tulband” en “Meisjeskopje” geheten. Vaste titels voor schilderijen bestaan eigenlijk niet, zegt Buvelot.

“Het betreft veelal moderne naamgevingen.”

Het werk werd tot ‘Meisje met de parel’ gedoopt in een mede door Buvelot geredigeerde catalogus uit 1995. Dat de oorbel nu geen parel blijkt te zijn, zal weinig meer veranderen aan de internationale bekendheid van het doek onder de huidige naam. Het schilderij is een van de grote publiekstrekkers van het Mauritshuis. Dat is onder meer te danken aan schrijfster Tracy Chevalier en haar boek Girl with a pearl earring uit 1999. De bestseller werd vervolgens ook nog verfilmd voor een breed publiek, met Scarlett Johansson in de hoofdrol.

Buvelot ziet overigens geen aanleiding om de naam van het schilderij nu aan te passen.

“Dan zou het werk misschien ‘Meisje met oorbel die lijkt op een parel’ moeten heten. Dat bekt niet echt lekker. De naam houden we voorlopig.”