Navigeren met een vleugelklik

Vleerhonden vinden hun weg niet, zoals veel vleermuizen, met de echo van hun ultrasone geroep, maar met het klikken van hun vleugels.

De vleerhond Cynopterus brachyotis. Foto Anton Croos

Een grote groep vleermuizen waarvan iedereen dacht dat ze geen echolocatie gebruiken, doen dat toch. Ze gebruiken geen ultrageluid. Ze knippen met hun vleugels – en ze zijn er niet zo handig in.

Het gaat om de vleerhonden (Megachiroptera), één van de twee hoofdgroepen van vleermuizen. De ruim 180 soorten vleerhonden leven alleen in de tropen en subtropen van Afrika en Azië. Ze zijn op allerlei manieren anders dan ‘onze’ vleermuizen. Vleermuizen gebruiken de echo’s van hun eigen ultrasone geschreeuw om zich te oriënteren en prooien te vangen. Dat doet geen enkele vleerhond.

Maar vleerhonden doen iets vergelijkbaars met hun vleugels. Biologen van instituten in Israël en Thailand publiceerden die ontdekking op 4 december in Current Biology. Eerste auteur is de Nederlander Arjan Boonman, die aan het vleermuislab van de Universiteit van Tel Aviv werkt.

Boonman, aan de telefoon: „Toen ik in Indonesië veldwerk deed, vertelde iemand me dat hij in het bos vleermuizen had gehoord die met hun vleugels klikten. Het leek me onwaarschijnlijk. Ik had in Indonesië vaak met een microfoon bij vleerhonden gestaan. En ik had nooit iets gehoord.”

Het lab in Tel Aviv besloot toch onderzoek te gaan doen. Twee soorten vleerhonden bleken inderdaad klikgeluiden te maken – en bijna alleen in het pikdonker. Boonman: „Daarom is het zo lang onbekend gebleven.” Maar in de klassieke vleermuistest (vlieg in het donker tussen veel ijzerdraden door) faalden de vleerhonden. Ze vlogen er voortdurend tegenaan.

De dieren konden wel leren om – met enige moeite – in het donker op een glad vlak te landen. Dat reflecteert goed. Op een gestoffeerd vlak, waarvan onvoldoende geluid terugkaatst, lukte het niet. De Israëliërs vinden het vermogen van de vleermuizen om afstand te schatten erg rudimentair.

Hoe de vleerhonden het geluid maken, konden de biologen niet vaststellen. Misschien tikken ze met hun vleugels langs hun lichaam, of laten ze twee vleugeldelen of botjes langs elkaar knippen. Boonman: „Het lijkt op wat sommige blinde mensen doen, met klikken van hun tong.” Er is trouwens één soort vleerhond, de Egyptische vleerhond, die als enige vleermuis ook tongklikken gebruikt voor een vrij nauwkeurige sonar.

Is vleugelklikken misschien de oervorm van echolocatie? Boonman houdt het voor mogelijk – het is in ieder geval eenvoudiger en minder inspannend dan het ultrasoon roepen van de meeste vleermuizen.

Het is ook opvallend dat twee zeer ver verwante soorten vleerhonden in het lab vleugelkliks produceren. Dat kan een aanwijzing zijn dat het gedrag al lang geleden is ontstaan. De biologen hoorden in het wild ook de Egyptische vleerhond soms vleugelklikken, toen ze er met een gevoelige microfoon opnamen van maakten. „Het is onwaarschijnlijk dat deze klikken nog van enig nut zijn, maar het suggereert dat dit een overblijfsel is van een vroegere vleugelklap-echolocatie.”

Anderzijds: een vierde onderzochte soort klikte zacht en weinig in het pikdonker. En ook kalongs, ‘vliegende vossen’ met een spanwijdte van anderhalve meter, bleven stil. „Naar die dieren hebben we hier in de dierentuin geluisterd. Dat was lastig. We kregen het niet goed donker.”