De conservatieve revolutie is begonnen

In een grote met eikenhout beklede zaal in Berlijn houdt de Duitse Ethische Raad deze ochtend een openbare zitting. Aan de orde is: de dood. Althans hulp bij zelfdoding. Een onderwerp waarover heftig wordt gedebatteerd in het Duitse parlement. De Ethische Raad, dertien jaar geleden ingesteld door het progressieve Rood-Groene kabinet, organiseert regelmatig openbare zittingen zoals deze. De 26 leden zitten aan een met fruitsap, water en koffie overladen carré. Ze luisteren naar het betoog van een Lutherse theoloog. „Is suïcide de hoogste bestemming van de mens, of het tegenovergestelde”, vraagt hij retorisch. Al snel is duidelijk dat men er vandaag niet uit gaat komen.

De Ethische Raad deinst anders niet terug voor een tegendraads advies. In september verkondigde de Raad dat het incestverbod tussen broers en zussen onder bepaalde voorwaarden zou moeten worden opgeheven. „Man, is dit land ziek!” schreef een van de vele tegenstanders op Die Zeit Online. „Dit soort wetten zijn er om te voorkomen dat er zwaarmismaakte kinderen worden verwekt. Maar in het kader van de huidige tijdgeest, mag je niet meer rationeel denken!”

Er is een hele reeks moreel-ethische onderwerpen waarover voor- en tegenstanders in Duitsland momenteel in het openbaar bakkeleien. Dat varieert van seksuele voorlichting in het lespakket van de middelbare school, tot het bestraffen van hoerenlopers en de vrije verstrekking van de morning-after-pil. Welkom in de loopgraven van een nieuwe Duitse cultuurstrijd.

Speelde de eerste Duitse cultuurstrijd zich in de negentiende eeuw af tussen Otto von Bismarck en de katholieke kerk, de nieuwe strijd gaat tussen voor- en tegenstanders van het moderne levensgevoel. Sinds de jeugdrevolte van 1968 is een links-libertaire ideologie in Duitsland leidend op veel maatschappelijke terreinen. Maar conservatieve publicisten als Thilo Sarrazin (Der neue Tugendterror, über die Grenzen der Meinungsfreiheit) en de van oorsprong Turkse Akif Pirinçci (Deutschland von Sinnen, Der irre Kult um Frauen, Homosexuelle und Zuwanderer) zetten zich hardhandig af tegen de ‘deugdterreur’ van het volgens hen heersende politiek correcte denken. En hun boeken zijn telkens bestsellers .

Linkse kletskoek

Journalist Bettina Röhl (52), schrijver van het boek So macht Kommunismus Spaß, over haar moeder Ulrike Meinhoff en haar vader Klaus Rainer Röhl, heeft een zekere faam als conservatief publicist die graag de dwalingen van de ‘Generatie ’68’ demonteert. In de lobby van een kuurhotel in de badplaats Travemünde komt zij direct ter zake. „Ik ben van mening dat 99 procent van de Duitsers eigenlijk conservatief is. Maar de meesten zijn zich daar niet van bewust.”

Röhl spreekt over een paradigmawisseling aan het begin van de jaren 70 van de vorige eeuw die ertoe heeft geleid dat de mensen veel „linkse kletskoek denken en zeggen.”

„Maar als je dan kijkt hoe de meeste mensen leven, een huisje kopen, een auto, hoe ze die auto wassen, op vakantie gaan en willen dat hun kinderen naar tennis gaan en later carrière maken. Hoe ze omgaan met hun buren en grootouders. Dan zijn ze standsbewust en conservatief. Ze weten alleen niet hoe ze dat moeten uitdrukken en bij verkiezingen stemmen ze op SPD, Groenen of die Linke.”

Net als Sarrazin en Pirinçci ziet ook Röhl de politieke correctheid die de politieke ‘mainstream’ beheerst. „Maar ik doe er niet zo opgewonden over. Ik analyseer alleen dat de politieke correctheid die het Westen in een wurggreep heeft, een grote onbekende is. Een verzelfstandigde sociologische dynamiek die je moet ontsleutelen.” Volgens haar is dat een van de gevolgen van de geslaagde paradigmawisseling die de revolte van 1968 veroorzaakte. Röhl is van mening dat het doel van de generatie ‘68 vooral was het „in stukken hakken” van alles wat zij als conservatief zagen. „Ze waren hoofdzakelijk gericht tegen de normale kleinburgers in hun gezinnen. Dat zij wilden afrekenen met het nazisme van de vorige generatie, is een mythe die ze achteraf hebben bedacht ter rechtvaardiging van hun talrijke fouten, de excessen met drugs en geweld.”

Veel van deze licht ontvlambare thema’s lijken een onderkomen te hebben gevonden bij de nieuwe, van oorsprong eurosceptische, partij Alternative für Deutschland (AfD), die daar toenemend electoraal succes mee behaalt. De partij rond de Hamburgse micro-econoom Bernd Lucke, haalde bij de parlementsverkiezingen vorig jaar de kiesdrempel van vijf procent net niet. Maar in plaats van te verzinken in vergetelheid, wat velen toen voorspelden, is de partij sindsdien met een gestage opmars bezig. De lacherige sfeer rond de oprichting van de ‘professorenpartij’, van oude mannen die boos waren op de euro, is verdwenen. Inmiddels is de AfD vertegenwoordigd in het Europees Parlement en in de parlementen van de (Oost-Duitse) deelstaten Brandenburg, Thüringen en Saksen.

De nieuwe partij kan gezien worden als onderdeel van een bredere conservatieve beweging. De krant Die Welt vergeleek de partij met een reddingsboot die de drenkelingen oppikt die bij grote partijen overboord zijn gesprongen. Zelf spreekt Lucke liever over een partij van het „gezonde verstand”. Door het Duitse nazi-verleden betekent iedere associatie van een politieke partij met extreem-rechtse, populistische of nationalistische stromingen meteen het politieke einde. Daarin verschilt de AfD van andere eurosceptische partijen in Europa: het is van levensbelang een beeld te projecteren van een fatsoenlijke, goedburgerlijke partij.

Keteltjeskoffie

Diep in de bossen van Brandenburg, probeert Wilfried Selenz (53), het lokale stemmenkanon van de AfD, zijn succes te verklaren. Selenz is de directeur van het verzorgings- en bejaardentehuis Müllrose, dat is gevestigd in een voormalig sanatorium voor Berlijnse longpatiënten uit het begin van de vorige eeuw. Tot zijn bedrijf hoort ook het kinderdagverblijf in de oude conciërgewoning naast het complex. De kleine crèche bij het grote bejaardenhuis illustreert het demografische probleem van Brandenburg en eigenlijk van heel Duitsland.

Selenz haalde bij de lokale verkiezingen in de deelstaat Brandenburg in september als kandidaat voor de AfD meer dan een kwart van de stemmen in zijn kieskring. Opmerkelijk, omdat Eisenhüttenstadt hieronder valt. Dat is het voormalige Stalinstadt; een modelstad rond zes hoogovens, gesticht in 1950 naar Sovjet-Russisch model. Sinds de Val van de Muur in 1989 maakte hier nog altijd de partij Die Linke, erfgenaam van de communistische staatspartij SED, de dienst uit. Maar veel Linke-stemmers kozen nu voor Selenz. En niet alleen maar omdat hij campagne heeft gevoerd voor meer politie tegen de toenemende grensoverschrijdende criminaliteit, lees: tegen Poolse en Russische criminelen. Een onderwerp dat je in Duitsland volgens een krantencommentaar ook alleen maar met ovenwanten kunt aanpakken.

Terwijl hij keteltjeskoffie schenkt, zegt Selenz: „Natuurlijk hebben we op veiligheid gehamerd. U bent hier naartoe gereden over de ‘Autobaan van de Vrijheid’: nou, wat mij betreft is dat vooral de vrijheid voor allerlei dievenbendes uit het oosten om hier te komen weghalen wat ze willen. Daarover geen misverstand. Maar ons programma is veel breder.”

Centraal staat het versterken van familiewaarden, want het gezin is „de kiemcel van de staat”. Een van dingen die de partij in Brandenburg wil bevorderen is dat studentes al tijdens hun studie kinderen krijgen. Want het vormen van een gezin met ten minste drie kinderen voor het vijfendertigste levensjaar is volgens de partij „ook om medische redenen” raadzaam. Selenz denkt dat zijn partij met deze agenda niet alleen in Oost-Duitsland maar ook in het Westen op veel bijval zal kunnen rekenen. „Natuurlijk zijn er analisten die zeggen dat dit een regionaal verschijnsel is: iets van de Ossi’s. Maar ik denk: laat men ons maar onderschatten. Dan zullen we bij de deelstaatverkiezingen in Bremen en Hamburg in het vroege voorjaar wel zien welke partij er wint.”

De AfD of de Alternative, zoals de partij in de wandeling heet, is wel de „de winnende partij voor verliezers” genoemd, doelend op de categorie ‘verliezers van de globalisering’ die in heel West-Europa garant staat voor euroscepsis, vreemdelingenhaat en rancune. Maar die vergelijking gaat maar ten dele op. Uit kiezersonderzoek van het bureau voor statistiek van Brandenburg blijkt dat AfD-kiezers overwegend juist de beter gesitueerden zijn, mensen in wijken waar vooral koopwoningen staan, van tussen de 30 en de 65 jaar oud. Vaak zijn het ook mensen met een kerkelijke binding. Lucke, zelf een kinderrijke gezinsvader van christelijke huize, is er in geslaagd de hardware van de strijd tegen de euro en de Europese superstaat, te laden met de software van een klassieke gezinsmoraal.

Anti-homobeweging

Beatrix von Storch is voor de AfD lid van het Europees Parlement. Haar fundamentalistisch christelijke campagnenetwerk ‘Zivile Koalition’ liep in september nog met vijfduizend gelijkgestemden in Berlijn mee in een protestmars tegen abortus, een jaarlijks evenement dat steeds groter wordt. Ter onderstreping van de achterwaartsgerichtheid van dit debat liepen tegendemonstranten met baas-in-eigen-buik-achtige borden rond: „Mein Bauch gehört mir”.

De organisatie van Von Storch is opgebouwd uit verschillende platformen die stuk voor stuk strijden voor conservatieve familiepolitieke waarden. Die heten bijvoorbeeld Familien-Schutz.de of demo-fur-alle.de. Twee weken geleden nog trokken twaalfhonderd betogers onder dit label door de straten van Hannover om zich te verzetten tegen de „veelzijdige seksuele voorlichting” waaraan hun kinderen worden blootgesteld. Het in heel Europa actieve anti-abortus-initiatief ‘Einer von uns’ wordt gecoördineerd door de Zivile Koalition. Die organisatie onderhoudt bovendien contact met de Franse anti-homobeweging en organiseerde sinds de zomer grote homofobe demonstraties in Stuttgart.

Socioloog Andreas Kemper legde eerder uit waarom de familiepartij AfD zich ook intensief bezighoudt met onderwijspolitiek en dan met name gericht tegen seksuele voorlichting. De partij zoekt doelgericht aansluiting bij de woedende ouders met name in Saksen en Baden-Wurtemberg die zich met succes hebben verzet tegen een nieuwe onderwijswet die ook eigentijdse seksuele voorlichting regelde. De kinderen moesten leren dat er naast het traditionele huwelijk ook andere samenlevingsvormen mogelijk zijn zoals ‘regenboogfamilies’ van homoseksuele ouders. Verder moesten kinderen kennismaken met allerlei producten van de seksuele revolutie: gelijkheid der seksen, in het modern Duits ‘Gendermainstreaming’ geheten, waaronder ook non-discriminatie van homo’s, lesbo’s en transgenders valt. En, natuurlijk, ging het om de jaren-zestig gedachte dat seks vrij, leuk en gezond is. Ziedende ouders lazen dat hun dochters praktische vaardigheden zouden moeten leren zoals het kopen en omdoen van condooms. Seksuele voorlichting is in hun ogen geen staatstaak. De ouders vrezen dat hun kinderen worden geïndoctrineerd, of worden ‘geronseld’ om homo te worden. Een seksuologe die een lesboek over „veelzijdige seksuele voorlichting” schreef, werd afgelopen zomer door de conservatieve cultuurcriticus Akif Pirinçci onder meer „een geesteszieke, gestoorde lesbo met dakschade” genoemd. In januari moet hij voor de rechter komen wegens belediging. Wat een interessante stresstest oplevert: aan welke kant van de barricade staat de rechterlijke macht in de cultuurstrijd?

Omwenteling

De nieuwe cultuurstrijd splijt zelfs regeringspartij CDU van bondskanselier Angela Merkel, toch een bastion van behoudendheid. Aanleiding is dat de homogroepering ‘Lesbo’s en Homo’s in de Unie’ vorige maand voor het eerst officieel uitgenodigd was op het partijkantoor in Berlijn. De voorzitter van anti-abortusbeweging ‘Christen-democraten voor het leven’ schreef daarop in een woedende brief dat de CDU zich beter zou kunnen bezighouden met „het veel te hoge aantal van meer dan honderdduizend abortussen per jaar in Duitsland” dan met zoiets als het recht op adoptie voor homoseksuele paren.

Veel met taboes beladen thema’s uit de nationaal-conservatieve hoek vinden nu hun condensatiepunt in het optreden van de Alternative für Deutschland. Maar die partij is wankel, door spanningen tussen een liberale en een conservatieve flank, en op de achtergrond mensen die naar extreem-rechts overhangen. Recent kwam een groot conflict naar buiten in de partijtop: de AfD heeft nu een driekoppig leiderschap. Maar Lucke wil zelf de enige leider worden. „Het is nog vaag welke conservatieven in de AfD zitten”, zegt Bettina Röhl, „en welke vleugel uiteindelijk de overhand krijgt”.

Röhl denkt niet dat de partij van Bernd Lucke de paradigmawisseling van ’68 weer kan terugdraaien. „De mensen zijn nu een beetje wakker geschud. Maar het is niet zo dat iedereen ineens overloopt van de conservatieve ideeën. Ik denk ook niet dat er snel een conservatieve omwenteling komt omdat alle hoofden nog op links staan geschakeld. Dat kun je alleen met diepgravende argumenten veranderen. De Alternative is daarvoor te weinig filosofisch en te weinig argumentatief ingesteld.”