Column

Weer een nederlaag van Poetin tegen de EU

Vaak wordt gezegd dat de buitenlandse politiek van de Europese Unie niets voorstelt. Maar Vladimir Poetin weet wel beter. Opnieuw is een van zijn grote geopolitieke projecten stukgelopen op die o zo zwakke, hopeloos verdeelde om niet te zeggen ten dode opgeschreven Europese Unie.

Eerst boezemde het associatieverdrag van de EU met Oekraïne Poetin zoveel angst in, dat hij alles uit de kast haalde om te verhinderen dat het werd getekend. Dat werd een fiasco. Met als uiteindelijk gevolg dat de Euraziatische Unie die hij zo graag wil opbouwen als tegenhanger van de EU het vrijwel zeker zonder dit grote en voor hem belangrijke land zal moeten stellen. Oekraïne heeft nu duidelijk gekozen voor een westwaartse koers. Dat is een pijnlijke strategische nederlaag voor Rusland, waar de inlijving van de Krim op geen stukken na tegen op weegt.

Deze week strandde een ander ambitieus geopolitiek project van Poetin: de pijpleiding waarmee Rusland zijn Europese klanten rechtstreeks gas zou kunnen leveren, zonder dat het transport over het grondgebied hoeft te gaan van lastige derde landen – lees Oekraïne.

De reusachtige en peperdure pijpleiding, South Stream genaamd, zou over de bodem van de Zwarte Zee naar Bulgarije, Servië, Hongarije en ten slotte Oostenrijk gaan lopen. Van het begin af aan was duidelijk dat het niet alleen een economisch, maar vooral ook een politiek-strategisch project was. Het zou het zuidoosten van Europa van Russisch gas voorzien en de landen waar de pijpleiding doorheen moest lopen werk en inkomsten opleveren. Maar het zou ook de Europese afhankelijkheid van Russisch gas, en dus van Rusland, doen toenemen. Rusland bouwde zo aan een eigentijds machtsinstrument met een lengte van 2.380 kilometer.

Geen wonder dat de reserves daarover in Brussel fors toenamen toen Moskou zich een deel van Oekraïne toe-eigende en een ander deel in een schimmige oorlog stortte. Het voornemen van de EU om minder afhankelijk van Russische energie te worden kreeg opeens een nieuwe urgentie. Met extra kracht werd benadrukt dat Rusland zich natuurlijk wel aan de Europese regels moest houden. Dus kunnen de productie en transport van het gas niet in één hand zijn – zoals bij Gazprom het geval is.

Gesprekken hierover met de Russen werden dit voorjaar opgeschort. En deze zomer werd de bouw van het stuk van de pijpleiding dat door Bulgarije loopt onder druk van Brussel stilgelegd: de aanbesteding was niet volgens EU-regels verlopen en Gazprom moest derde partijen op de pijpleiding toelaten.

Op het oog allemaal procedurele obstakels, typisch Brusselse regelzucht, die je niet direct aanziet voor machtspolitiek. Maar ondertussen ondergroef het wel de haalbaarheid van deze voor Poetin zo belangrijke onderneming. Ook de hoge kosten zullen hebben meegespeeld, nu de Russische economie het zo zwaar te verduren heeft, en de vraag of de pijpleiding eigenlijk ooit wel rendabel kan worden.

Nog geen twee maanden geleden werd Poetin in Servië als een held onthaald en geprezen om het veelbelovende project. Maar maandag zag hij zich genoodzaakt de hele onderneming te schrappen. Tot verbijstering van zijn vrienden in Bulgarije, Servië en Hongarije, die het uit de media moesten vernemen. En ongetwijfeld tot opluchting van veel politici in andere Europese landen en in Brussel. De pijpleiding zal nu naar Turkije lopen.

Hoe definitief het Russische besluit is valt nog niet te zeggen. Europa blijft een grote behoefte aan gas houden. Maar deze politieke nederlaag van Poetin biedt perspectieven voor een alternatieve pijpleiding naar Zuid-Europa, buiten Rusland om en versterkt zo de Europese positie.