Omkoopzaak is een olievlek in Brazilië

Affaire rond oliebedrijf Petrobras ontwikkelt zich tot grootste in Braziliaanse geschiedenis.

Het begon ermee dat de extreem dure cadeaus begonnen op te vallen: een tussenpersoon die op naam van een directeur voor 95 duizend euro een auto kocht. Nu klapt de een na de andere voormalige topfunctionaris uit de school over het uitdijende corruptieschandaal bij het Braziliaanse staatsoliebedrijf Petrobras. Met de bekentenis van Pedro Barusco, een voormalige hoge manager, heeft justitie een kroongetuige gevonden. Naar verwachting gaan er nu nog veel meer koppen rollen.

Barusco bekende eind november dat hij smeergeld aannam van grote Braziliaanse en internationale (bouw)bedrijven, waaronder 22 miljoen dollar (18 miljoen euro) van de Nederlandse maritieme dienstverlener SBM Offshore. Hij sloot een deal met justitie: in ruil voor strafvermindering getuigt Barusco tegen voormalige collega’s en zal hij Petrobras honderd miljoen dollar terugbetalen. Dat is het grootste bedrag ooit betaald door een individu aan de Braziliaanse staat.

Het is een doeltreffende tactiek van de Braziliaanse rechter Sérgio Moro: iedere verdachte in de smeergeldzaak krijgt de mogelijkheid tot strafvermindering wanneer hij andere verdachten aandraagt. Het leidt tot een domino-effect dat de betrokkenheid van de politieke elite blootlegt bij corruptie binnen het grootste oliebedrijf van Latijns-Amerika.

Ook president Dilma Rousseff werd beschuldigd. Er is geen bewijs dat zij persoonlijk gewin haalde uit de omkopingen, maar de meerderheid van de corrupte betalingen vond plaats onder haar leiding. Rousseff was voorzitter van Petrobras tussen 2003 en 2010.

Petróleo Brasileiro, ofwel Petrobras (11,1 miljard dollar winst in 2013), dat voor een kleine meerderheid in handen is van de Braziliaanse staat, zit in diepe problemen. In het voorjaar startte de Federale Politie met operatie Lava Jato (operatie ‘wasstraat’). Meerdere voormalig werknemers werden opgepakt en beschuldigd van witwaspraktijken en corruptie. In september verklaarde oud-directeur Paulo Roberto Costa dat ruim veertig hoge politici smeergeld zouden hebben aangenomen in ruil voor politieke steun.

Die beschuldigingen raken ook de Arbeiderspartij (PT) van president Rousseff, die eind oktober nipt werd herkozen voor een tweede termijn. Woensdag bekende een topman van bouwbedrijf Toyo Setal dat een van de routes om smeergeld te betalen liep via officiële partijdonaties aan de PT. Toyo Setal zou in totaal 48 miljoen euro aan steekpenningen hebben betaald, waarvan 1,2 miljoen euro aan de partij van Rousseff. De PT ontkent dat dit is gebeurd.

De omkooppraktijken bij Petrobras door SBM kwamen al in februari in beeld. Recent, op 12 november, opende het kantoor van de Inspecteur Generaal (CGU) Jorge Hage, belast met het toezicht op publieke financiën, transparantie en het tegengaan van corruptie, een apart onderzoek. Als SBM schuldig wordt verklaard, kan het bedrijf worden uitgesloten van het afsluiten van nieuwe contracten met de Braziliaanse staat – waaronder Petrobras.

Er bestaat een kans dat SBM straf ontloopt, wanneer het bedrijf meewerkt met het onderzoek en in het geval van bewezen schade een gepaste boete betaalt. „SBM heeft CGU zelf benaderd met het oog op een mogelijke deal”, aldus een verklaring van CGU.

Het is onduidelijk wanneer CGU met een uitspraak komt en hoe hoog een eventuele boete zou bedragen.

Met vertakkingen als deze ontwikkelt de zaak zich tot het grootste corruptieschandaal uit de Braziliaanse geschiedenis. Aandeelhouders worden wantrouwig. Petrobras verloor 34 procent van zijn waarde in 2014. Het bedrijf had al de grootste schuld van alle grote oliebedrijven ter wereld, die is nu opgelopen tot 95 miljard dollar.

Ook internationaal zijn er repercussies. Begin november kondigde de Amerikaanse SEC (Securities and Exchange Commission) aan een eigen onderzoek te starten naar de vermeende omkooppraktijken bij Petrobras. Inzet: bekijken of Petrobras hiermee ook de Amerikaanse anti-corruptiewet heeft geschonden en of daarmee aandeelhouders met aandelen in New York zijn beschadigd.

Petrobras heeft aangekondigd zijn medewerking te verlenen aan het onderzoek. In welke documenten SEC precies inzage wil, is onbekend.

Maar ook daarmee lijkt het einde niet in zicht. Afgelopen dinsdag tijdens een openbare hoorzitting zei oud-directeur Costa: ‘Wat er gebeurde bij Petrobras, gebeurt overal in Brazilië: bij [de aanleg van] snelwegen, spoorwegen, havens, vliegvelden, waterkrachtcentrales. Het gebeurt overal in het land. Als je er eenmaal in verzeild raakt, is er geen weg meer terug.’

Het hoofd van de Braziliaanse Algemene Rekenkamer, João Augusto Nardes, schat dat het totale bedrag waarvoor is omgekocht ligt rond de vier miljard reais, 1,3 miljard euro. Er zijn nu 27 mensen aangehouden, waaronder topmannen van acht van de tien grootste bouwbedrijven van Brazilië.

Petrobras probeert intussen te laveren tussen de beschuldigingen. Het bedrijf ontkent noch bevestigt betrokkenheid. In een verklaring op de website schrijft het bedrijf ‘veel stappen te ondernemen’ om de feiten ‘zorgvuldig te onderzoeken’. Zo stelde Petrobras een eigen onderzoekscommissie in en verleent het alle medewerking aan justitie.

In Brazilië leeft nu de hoop dat het blootleggen van deze wijdvertakte corruptie, die feitelijk de dagelijkse praktijk is, uiteindelijk leidt tot verbeteringen in het land.