Kunst kleiner dan een haar Maar is het echt?

Jonty Hurwitz maakte de kleinste kunstwerken ooit. Alleen, er zijn enkel foto’s van. Is het een hoax? Niemand weet of zijn nanosculpturen echt hebben bestaan.

Dit is een haar van een mens

Halverwege het gesprek vraagt Jonty Hurwitz (1969) terloops of we in Nederland De nieuwe kleren van de Keizer kennen. In het sprookje van Hans Christian Andersen wordt de keizer door kleermakers opgelicht met een nieuw gewaad van een stof die alleen zichtbaar zou zijn voor slimme mensen. De keizer flaneert naakt door zijn kasteel, geen hoveling durft te zeggen dat hij het gewaad niet ziet. Het is opmerkelijk dat Hurwitz zelf wijst op de overeenkomsten tussen zijn laatste werk Trust en het sprookje uit 1837. Ook Hurwitz maakte iets wat niet is te zien.

Een paar weken geleden doken berichten op over beelden zo klein dat ze met het blote oog niet zichtbaar zijn. De zeven nanosculpturen van de in Londen wonende kunstenaar Hurwitz zijn 80×100×20 micrometer (micron) groot. Ter vergelijking: een menselijke haar is ongeveer 100 micron dik. Zo zie je onder meer een naakte dame die lijkt te surfen op een menselijke haar en Amor en Psyche verstrengeld in een omhelzing tussen de voelsprieten van een mier. De sculpturen werden, op basis van door de kunstenaar gemaakte computermodellen, geprint in het Duitse Karlsruhe Institute of Technology.

Enkele dagen na de eerste berichten over de nanosculpturen, meldden media dat de kunstwerken zoek zouden zijn. En er rezen twijfels of ze wel echt hebben bestaan. Ook hoogleraar nanotechnologie Herre van der Zant, verbonden aan de TU Delft, twijfelt na het zien van de foto’s. Volgens hem bevatten de beelden details die kleiner zijn dan 1 micron, het lijkt hem zeer onwaarschijnlijk dat dat echt is. Maar ook hij kan niet uitsluiten dat de beelden wel echt gemaakt zijn, en dat deze details later toegevoegd zijn met Photoshop.

In een YouTube-filmpje legt Hurwitz uit hoe hij onder een gewone microscoop de beelden die de Duitse wetenschappers hem hadden gestuurd op een preparaatglaasje niet kon bekijken. Hij nam ze mee naar een kennis met een elektronenmicroscoop. Die plaatste per ongeluk zijn vinger bovenop het glaasje. Resultaat: alles wat van de sculpturen rest zijn enkele foto’s en een vettige vingerafdruk op een stukje glas. Eigenlijk, besluit de kunstenaar in het filmpje, is het verliezen van de beelden een goede zaak. „Het geeft mijn beelden een verhaal, een verhaal over onder meer menselijk verlangen.” Het klinkt onwaarschijnlijk, geeft Hurwitz via Skype toe, „maar toch is het waar”.

U zaait nog meer twijfel door de fotoserie van uw sculpturen Trust (vertrouwen) te dopen?

„Niemand weet of deze werken echt hebben bestaan, daarom vond ik de titel Trust passend. Dat iedereen online de foto’s bekeek, geloofde wat erop stond en deelde met anderen wijst er volgens mij wel op dat mensen tegenwoordig blinder in wetenschap geloven dan in religie. Als je beweert dat God bestaat zullen veel mensen antwoorden: ‘Meen je dat?’ Maar geef hun een wetenschappelijke foto en zeg dat er een kunstwerk ter grootte van een spermacel op staat en ze geloven je. Maar u moet me vertrouwen, de werken hebben bestaan hoor.”

Bij het Karlsruhe Institute of Technology bevestigt een onderzoeker dat hij de beelden daadwerkelijk heeft geprint. Zou uw werk even interessant zijn als het inderdaad een hoax was?

„Eigenlijk zou dat nog krachtiger zijn geweest . Achteraf gezien had ik de werken inderdaad niet eens hoeven maken en de hele samenleving kunnen wijsmaken dat ze wel hebben bestaan. Maar dat kon ik niet op voorhand weten. Misschien waren ze wel populair op sociale media juist omdat ik ze echt heb gemaakt.”

Waaraan dankt Trust zijn populariteit volgens u?

„Mensen zijn gefascineerd door extremen en voelen zich zeer nederig bij alle wetenschappelijke ontwikkelingen die op dit moment plaatsvinden. We doen nu dingen die we nooit voor mogelijk hadden geacht. Door een gelukkig toeval was in de week dat mijn verhaal online kwam, ruimtesonde Rosetta in het nieuws. Aan de ene kant had je een van de ‘grootste’ wetenschappelijke ontwikkelingen die je je als mens kunt inbeelden, een ruimtesonde die meer dan zes miljard kilometer heeft afgelegd, en aan de andere kant een van de kleinste ontwikkelingen, mijn werk.”

U hebt de foto’s van de beelden achteraf bewerkt.

„Als je mensen vertelt dat sculpturen 18 of 20 micron groot zijn, weten ze niet wat dat betekent. We hebben geprobeerd een haar naast de beelden onder de microscoop te leggen, maar daardoor raakte het werk beschadigd. Ik heb met photoshop onder meer het hoofd van een mier en een naald toegevoegd aan de foto’s, maar de verhoudingen kloppen.”

Wat wil u bereiken met uw werk?

„Ik wil miljoenen mensen bereiken en hun begrip van de realiteit door elkaar schudden, hen vragen laten stellen bij wat ze geloven. En ik hoop jonge mensen duidelijk te kunnen maken dat kunst en wetenschap geen twee aparte disciplines zijn.”

Jonty Hurwitz is opgeleid als ingenieur en data-analist en bouwde software voor financiële websites. Maar hij probeerde eerder ook een algoritme te ontwikkelen om te bepalen of het werk van een kunstenaar de moeite waard is om te verzamelen. Daaruit blijkt dat het aantal maal dat het werk van een kunstenaar gedeeld wordt op internet, meer zegt over zijn toekomstige succes dan de mening van galeriehouders.

Dan zit u goed, u bent een online hype.

„En toch wordt mijn werk door de traditionele kunstwereld nog steeds betwijfeld . Niet dat ik dat erg vind, maar sommige critici zeggen dat wat ik maak geen kunst is, maar wetenschap. Daarom hebben mijn nanosculpturen poses uit de klassieke beeldhouwkunst. Cupid and Psyche is bijvoorbeeld gebaseerd op een werk van Antonio Canova dat door veel kunstenaars voor mij heeft geïnspireerd. Ik wilde critici vragen, waar ligt de grens? Toen de eerste holbewoners een steen vastpakten en iets krasten op een rotswand, was dat kunst of techniek? Een punt aan een steen slijpen was toen moderne techniek. Maar het ontstond ook uit een moment van inspiratie en de behoefte iets uit te drukken.”

Hoeveel kosten uw sculpturen?

„Daar kan ik niet op antwoorden. Ik heb het geluk dat ik samenwerk met universiteiten die bijvoorbeeld mijn beelden kunnen printen. Als je zelf de apparatuur wilt kopen om dit te doen heb je honderdduizenden euro’s nodig. Ook hebben er vijftien mensen gedurende tien maanden aan het project gewerkt. En om het werk te tonen moet je om te beginnen al een microscoop van minimaal 50.000 euro kopen.”

Dus voorlopig zijn ze nergens te zien en moeten we u vertrouwen.

„Op het moment bestaan ze inderdaad niet. Als ik weet dat ik een grote expositie kan doen, laat ik ze opnieuw maken.”