Het oer-Hollandse gepolder over Zwarte Piet gaat volgend jaar door

Niemand wilde degene zijn die Zwarte Piet afschafte. Tegenstanders willen bredere discussie.

Morgen laat Sinterklaas Nederland weer een jaar lang over aan zijn eigen debatten, documentaires, dialogen en scheldpartijen. Maar als de Goedheiligman volgend jaar terugkeert met een meerderheid van beroete knechten, dan weten we zeker dat de tanker van de traditie voorgoed is bijgestuurd.

Dat bijsturen is de afgelopen jaren op z’n ouderwets Nederlands gegaan – polderend. Stuurlui van het eerste uur: Quinsy Gario, Jerry Afriyie en Raul Balai die de figuur van Zwarte Piet ter discussie stelden. Later kwamen daar mensen bij als consultant Adriaan Krans, psychiater Glenn Helberg, historicus Ineke Strouken, acteur en boekhouder Marc Giling, NTR-directeur Paul Römer. Deze en nog een aantal andere betrokkenen hebben verschillende malen met elkaar overlegd onder toeziend oog van burgemeester Van der Laan van Amsterdam en minister Asscher van Sociale Zaken.

Steeds benadrukkend dat dit vooral een „discussie van de samenleving” moet blijven, hebben deze bestuurders van PvdA-huize desalniettemin een belangrijke rol gespeeld in het bij elkaar brengen van de standpunten. In verschillende samenstellingen is vergaderd in de ambtswoning van de burgemeester en op het ministerie van Sociale Zaken. Dat laatste op 25 september, een dag nadat Nederland had besloten F16’s te laten meedoen aan bombardementen op Syrië. „Ik zei tegen Asscher: u heeft belangrijke zaken aan uw hoofd”, zegt Glenn Helberg. „Hij zei: dit onderwerp is ook belangrijk voor het land.”

Zomer 2012

Wat in 2010 begon als een particulier initiatief van Gario, Afriyie en Balai – onder het motto ‘zwart van roet’ – groeide uit tot een movement, zoals Raul Balai het noemt. In de zomer van 2012 konden ze bij burgemeester Van der Laan komen praten met het comité dat de Amsterdamse Sinterklaasintocht organiseert – door de burgemeester steeds omschreven als „misschien wel de liefste Amsterdammers”.

Balai had een presentatie gemaakt „met A3-sheets met plaatjes. Afbeeldingen van de slavernij, Blackface, Kuifje in Afrika en Zwarte Piet.” Blackfaces waren blanke zangers en dansers die hun gezicht met schoensmeer zwart maakten, hun lippen rood stiftten en zo optraden – tot ze in de jaren 60 op de burgerrechtenbeweging botsten.

„Ze snapten het echt niet”, zegt Raul Balai. Er is sinds 2012 een handvol keren overlegd en volgens hem lieten hij en zijn vrienden telkens weer dezelfde dingen zien, de stereotypen. Van de „schminkende kant”, zoals Adriaan Krans, de huidige voorzitter van het Amsterdamse intochtcomité het noemt, bleef het aanvankelijk bij de gouden oorringen die eruit gingen, de lippen die minder rood werden gestift, en hier en daar een steile pruik. Zulke veranderingen, zegt Glenn Helberg van het Overlegorgaan Caribische Nederlanders, onderstrepen het stereotiepe karakter juist. „De boodschap is: zwart = minder. Laten we Piet witter maken, dan wordt hij gelijkwaardiger.”

8 augustus 2014

„Pas dit jaar”, zag Balai dat ze „vanuit het intochtcomité zelf alles op een rijtje zijn gaan zetten.” Dat mondde op 8 augustus uit in een bijeenkomst in de Amsterdamse ambtswoning waar het comitébestuur volgens voorzitter Adriaan Krans zijn „veranderbereidheid” toonde – sommige leden deden dat „tandenknarsend”. Dit jaar zou een kwart van de Pieten niet zwart of bruin worden geschminkt, maar roetvegen hebben.

Naar eigen zeggen had Krans deze Schoorsteenpiet tevoren afgestemd met NTR-directeur Paul Römer. Over de verhaallijn van het Sinterklaasjournaal kon Römer niks zeggen, aldus Krans, maar hij concludeerde na dat gesprek wel dat ze goed zaten in Amsterdam. Vertrouwen, zegt Krans nadrukkelijk, dat is de sleutel geweest. Andere betrokkenen zeggen hetzelfde. Belangrijker dan de veranderingetjes zelf is het proces geweest en het vertrouwen dat daarbij tussen de deelnemers werd opgebouwd.

Tussen de meeste deelnemers dan, want Quinsy Gario is afgehaakt. Bij de Raad van State, waar in november een procedure rond de Amsterdamse intocht in het voordeel van de gemeente werd beslecht, noemde hij burgemeester Van der Laan „niet onpartijdig. Hij heeft actief fondsen geworven voor het comité en in 2011 een Sinterklaaslied opgenomen in het stadhuis.”

Balai zegt dat de rol van de Amsterdamse burgemeester als mediator veranderde toen hij partij werd in de rechtszaak die activisten hadden aangespannen. „Dat zorgde voor een andere gespreksdynamiek.” Van der Laan heeft volgens Balai hetzelfde probleem als het intochtcomité of de NTR: „Niemand wil degene zijn die Zwarte Piet afschaft.”

25 september

Op 25 september nodigde minister Asscher verschillende betrokkenen uit voor een rondetafelgesprek – vanwege de emoties die het debat in de samenleving losmaakte, er zou niet over ‘oplossingen’ voor Zwarte Piet worden gesproken. Het was de bedoeling dat de mensen elkaar in de ogen zouden kijken. Na afloop nodigde de minister iedereen uit voor een nieuwe ontmoeting volgend jaar.

Maar intussen zijn ze al druk onderling gaan afspreken. Raul Balai is met de stichting Nederland Wordt Beter uitgenodigd voor een gesprek met het Pietengilde van Marc Giling. „Daar kijk ik naar uit”, zegt Balai met een glimlach. In het Centrum voor Volkscultuur en Immaterieel Erfgoed zijn eigen bijeenkomsten belegd. „Die gesprekken gaan verder dan Zwarte Piet”, zegt directeur Ineke Strouken.

„Het bewustzijn is geplant”, concludeert Glenn Helberg. „En we gaan niet meer terug.” Volgens hem is Zwarte Piet een kans voor de samenleving. „Een kans om over racisme te spreken. Het uiterlijk van Zwarte Piet is niet het eindpunt van deze reis.”