Een stormpje in een troebel glas water

Twee politici botsten met de media. De Telegraaf drukte een woede-uitbarsting van Diederik Samsom letterlijk af. PowNews zond uit hoe een man van 20 Onno Hoes misleidde. Wat is er gebeurd en wat betekent dat?

Foto’s Thinkstock

Oh oh, die Diederik, die Onno! Ze zijn weer ‘in opspraak geraakt’ – en ze waren al ‘aangeschoten wild’. PvdA-leider Diederik Samsom en burgemeester Onno Hoes van Maastricht staan beiden in het oog van een mediastorm. In beide gevallen gaat het over emoties. Onno Hoes lijkt in de val getrapt van een 20-jarige ‘toyboy’ uit Almere. PowNews zond het woensdagavond allemaal uit. Diederik Samsom vuurde een scheldkanonnade af op twee verslaggevers van De Telegraaf en die zetten dat gisteren over drie pagina’s in hun krant.

Waarom is dit nieuws? Omdat het zo veel aandacht krijgt in ‘de media’, en vervolgens op social media? (Of was het andersom?)

Of is het nieuws omdat gedrag iets zegt over karakter, en karakter iets zegt over een politicus? Kan de partijleider zijn functie nog wel aan? En wat kan een burgemeester zich privé permitteren?

Het gaat om gedrag, niet om inhoud

De twee kwesties hebben één overeenkomst. In beide gevallen staat het gedrag van de hoofdrolspelers centraal – niet hun opvattingen, niet hun politieke handelen, nee, ze worden afgerekend op hun ‘menselijk tekort’. In de berichtgeving krijgen zij een stereotype rol opgelegd, ze worden getypecast (geframed, zoals dat heet) als de stervende koning (Samsom), danwel de boxershort jagende minnaar (Hoes).

Sinds de tweede helft van de jaren zestig geldt al het adagium: ‘Het persoonlijke is politiek’, wat betekent dat politieke partijen niet meer alleen voertuigen zijn voor ideologie en klassenstrijd. Hun uiterlijk (premier Balkenende en zijn Harry Potter-look), hun rol thuis (Wouter Bos als vader), zelfs hun auto (de tweedehands Saab van premier Rutte) werden steeds belangrijker voor de kiezers en hun zelfbenoemde vertegenwoordigers, de media. En nu heeft die ontwikkeling een nieuw hoogtepunt bereikt.

Tot zover de parallel. Er is ook een verschil: waar Onno Hoes onder vuur ligt om zijn gedrag als privépersoon, lijkt Diederik Samsom in functie zichzelf voorbijgelopen te zijn.

Onno Hoes zoekt tamelijk openlijk contact (en mogelijk seks) met jonge mannen. Is een privékwestie. Gebeurt ook niet op het stadhuis. Er wordt geen wet overtreden. Dat op de tv brengen, is een inbreuk op zijn privacy. Daar valt tegenin te brengen dat dit gedrag hem als burgemeester publicitaire schade kan opleveren, en daarmee zijn stad. En het zou hem, formeel veel belangrijker, chantabel kunnen maken en daarmee zijn bestuurlijke integriteit onder druk kunnen zetten. Hoes heeft al eens aangifte van chantage gedaan, na een vorige affaire.

Integriteit is een achilleshiel in het openbaar bestuur, na een reeks affaires met burgemeesters, wethouders, gedeputeerden en ambtenaren die gesjoemeld hebben met declaraties, vergunningen en van wie sommigen zelfs steekpenningen hebben aangenomen. Hierop moet een burgemeester, als ‘hoofd der gemeente’, extra alert zijn, want hij/zij wordt „in het Nederlandse lokaal bestuur gezien als de hoeder van de integriteit”. De bron van deze bewering: een recent officieel stuk van de gemeente Maastricht, dat verwijst naar artikel 9 van de gedragscode voor de burgemeester, die moet zijn: „de trekker van het proces gericht op versterking van de politieke integriteit”.

Of Onno enerzijds en burgemeester Hoes anderzijds hier een kreukbare zone hebben betreden, valt moeilijk vast te stellen. Tweets die hij heeft verzonden aan zijn nieuwe, jonge kennis doen niet vermoeden dat de burgemeester risico’s mijdt.

Off the record, of toch niet?

De ophef rondom Diederik Samsom is in een ander spanningsveld ontstaan. De PvdA-leider nodigde zelf de verslaggevers uit op zijn werkkamer. Hij wilde zijn standpunt over schaliegas toelichten. Hij zei zelf halverwege het gesprek ineens dat het off the record was – dat wil zeggen dat het niet geciteerd mag worden, maar verifieerde niet bij zijn gesprekspartners of zij dat ook zo zagen.

De weergave in De Telegraaf mag voortaan verplichte leerstof zijn bij opleidingen in de journalistiek. Waar nieuwsberichten als regel met verifieerbare feiten beginnen, opende De Telegraaf gisteren op de voorpagina met een eigen interpretatie, van een PvdA-leider die ‘zucht onder de druk om een derde verkiezingsnederlaag op rij te voorkomen’. Kop: ‘SAMSOM OVER DE ROOIE’. Daarnaast een bijpassende portretfoto (dat wil zeggen: een rood aangelopen Samsom) die op een heel andere dag is genomen.

Karaktermoord? Of kun je zeggen: het gaat misschien niet over schaliegas maar Samsoms frustratie is óók een feit?

Het leest vermakelijk, dat Samsom woedend wordt op de Telegraaf-verslaggevers. Vernieuwend is dat zij zelf optekenen, uit de mond van Samsom: „Jullie hebben nog geen INHOUDELIJKE vraag gesteld.” En: „Volgens Samsom gaat het in Den Haag allang niet meer om de inhoud, maar om ‘een sfeertje’.” Waarna de verslaggevers, verderop in hun relaas, ook noteren: „Als deze krant hem voorhoudt dat hij een overspannen indruk maakt, neemt Samsom gas terug.”

Samsom zelf weersprak gisteren de versie van De Telegraaf niet. Op zijn Facebookpagina schreef hij: „ff OFF THE RECORD ;.) Het klopt dat ik me soms dooderger aan het feit dat het in Den Haag zoveel over vorm, peilingen en spel gaat, en zo weinig over inhoud. En dat ik die boosheid ook wel eens laat merken. Maar 3 pagina’s is wel iets teveel eer.”

Nee, politici zijn ALTIJD on the record

Het spel tussen politici en de pers is al vaak beschreven en vaak bekritiseerd. In 2003 kwam de Raad voor de Maatschappelijke Ontwikkeling, een officiële adviesclub van regering en parlement, met een geruchtmakend rapport over Medialogica. De raad vroeg de aandacht van de Haagse kaasstolpbewoners voor een zorgelijke ontwikkeling: „Het publieke debat wordt slordig, door haast en concurrentie, het fixeert zich op schandalen en de korte termijn. Zo kan maatschappelijk cynisme ontstaan en een verlies aan maatschappelijk vertrouwen.”

Het is het probleem van ‘de kip of het ei’: wie begint er nu met de vervuiling van het publieke domein? Of nee, het zijn ‘de kip en het ei’: ze kunnen niet zonder elkaar.

En off the record, dat is een politicus nooit meer. Hij is 24 uur per dag on the record. Als burgemeester Onno Hoes het volgende carnaval haalt, zal hij een makkelijke prooi zijn voor een optocht vol spotternij. Het brede publiek zal hem niet zien als boegbeeld van Maastricht, maar als een middelbare man die krampachtig op jonge jongens jaagt. Diederik Samsom, eens de gevierde leider die de PvdA in 2012 een verrassende verkiezingszege bezorgde, geldt nu als een voorman die de greep op zijn partij verliest.

Politici als zij schakelen vaak media-adviseurs in om hun beschadigde imago weer op te poetsen. Het advies zal dan zijn: weg blijven uit ‘de media’ – want daar zul je niet snel weer goed kunnen doen.

Lees ook in nrc.next: Pijnlijk: hoe Onno Hoes weer in opspraak kwam