Interventie, en de onbedoelde gevolgen

Een coalitie van 60 landen tegen de Islamitische Staat kwam gisteren bijeen in Brussel. Maar wat zijn de bijwerkingen van interventie in een ingewikkeld conflict?

Een explosie van een luchtaanval tegen IS vlakbij de Turkse grens, afgelopen oktober. Foto AFP / BULENT KILIC

Zoals Washington en Londen met hun invasie van Irak onbedoeld een burgeroorlog en de opkomst van de Islamitische Staat mogelijk maakten, zo zijn de contouren zichtbaar van nieuwe, onbedoelde conflicten die uit de huidige interventie in het gebied zullen voortkomen. Een inventarisatie.

1Bewapening Koerden leidt tot uiteenvallen Irak en conflict met Turkije

Koerdistan bestaat niet: de 30 miljoen Koerden zijn het grootste volk zonder eigen staat. Niettemin hebben verscheidene leden van de internationale coalitie nu wapens geleverd aan Koerden. Het Syrische regime heeft ertegen geprotesteerd onder verwijzing naar zijn soevereiniteit maar president Assad wordt niets gevraagd. De Iraakse regering heeft ermee moeten instemmen: zij heeft immers de wereld om hulp gevraagd tegen de Islamitische Staat. Onder normale omstandigheden zou zij woedend hebben geprotesteerd omdat de wapenleveranties en de bijbehorende training van de Peshmerga’s, het Iraaks-Koerdische leger, het Koerdische onafhankelijkheidsstreven versterken.

De wapenleveranties zijn natuurlijk bedoeld om de weinige plaatselijke bondgenoten in de strijd tegen IS te steunen – zelf willen de coalitiepartners geen grondtroepen inzetten. Maar de kans groeit met de dag dat het militair versterkte Iraaks Koerdistan straks de al zo lang gewenste onafhankelijkheid uitroept. De Koerdische president Barzani heeft het al diverse malen aangekondigd.

Dat belooft twéé nieuwe conflicten: een Koerdische oorlog tegen Bagdad, dat afscheiding nooit accepteert, al was het maar wegens de olievoorraden die het noorden herbergt. En een crisis met Turkije. Niet voor niets doet de Turkse president Erdogan zo moeilijk over hulp aan de Koerden in Kobani. Niet alleen omdat hij voorrang wil geven aan de strijd tegen Assads bewind. Hij is bang dat versterking van de Koerden separatistische tendensen onder de grote Koerdische minderheid in Turkije nieuw leven inblaast.

Erdogan heeft gelijk. Hoe gaat de coalitie bijvoorbeeld verhinderen dat de nieuwe wapens voor de Iraakse en de Syrische Koerden in handen van de Turks-Koerdische PKK terechtkomen?

2 Straffeloosheid shi’itische milities ontketent sektarische oorlog.

De tegenhangers in gruwelijkheid van de sunnitische Islamitische Staat in Irak zijn de shi’itische milities. IS vermoordt shi’ieten, de shi’itische milities ontvoeren en vermoorden sunnieten. De VS en hun bondgenoten bewaren het stilzwijgen, want de inbreng van de milities is nodig.

Onder premier Maliki is het Iraakse regeringsleger geleidelijk het domein van de shi’itische meerderheid geworden. Op de achtergrond organiseerden shi’itische milities zich voor als de tijd rijp zou zijn.

Die is nu rijp: het corrupte en incompetente leger is ingestort. De door Iran bewapende en getrainde milities, met Asaib Ahl al-Haq, de Liga van de Rechtvaardigen, voorop, nemen de plaats van het leger in, in de strijd tegen IS.

‘Absolute straffeloosheid: de heerschappij van de milities in Irak’, luidde de titel van een rapport dat Amnesty International half oktober uitbracht. Iedereen weet af van hun moordpraktijken, niemand pakt hen aan. Misschien heeft hun inzet op de korte termijn voordeel: in de provincie Anbar hebben ze geholpen IS terug te slaan. Maar tegelijk versterkt het tolereren van de milities de gevoelens van vervreemding onder de Iraakse sunnieten die de afgelopen jaren juist de opkomst van IS in de hand hebben gewerkt. Een bloedige sektarische oorlog is dichtbij.

3 Assad kan zijn greep op zijn deel van Syrië consolideren.

Dit is geen toekomstscenario, dit gebeurt op dit moment. Jarenlang hebben de Amerikaanse president Obama en veel andere leiders van de anti-IS-coalitie gezworen dat de Syrische president Bashar al-Assad ten val zou komen. Vorig jaar augustus dreigde Obama zelfs nog even met (beperkte) militaire aanvallen op zijn regime nadat hij gifgas tegen zijn bevolking had gebruikt. Die wist Assad ternauwernood te voorkomen door in te stemmen met eliminatie van zijn gifgasvoorraden. Van Assads vertrek wordt nu niets meer vernomen. Assad staat door verdeeldheid van de rebellen nog sterk in zijn schoenen. En Obama en zijn partners hebben ook liever het huidige regime in Damascus dan de Islamitische Staat.

De coalitie is Assad nu in feite zelfs van dienst met de huidige aanvallen op de Islamitische Staat, zijn sterkste tegenstander. Zijn regime kan zich daardoor concentreren op andere, zwakkere rebellengroepen en doet dat ook. Volgens het Syrische Observatorium voor de Mensenrechten, dat beschikt over een netwerk van waarnemers in Syrië, is de Syrische luchtmacht niet eerder zo actief geweest als de laatste weken.

Zo is de min of meer ‘gematigde’ oppositie slachtoffer van de strijd tegen de IS. De Amerikaanse regering traint wel geselecteerde ‘gematigde’ Syrische rebellen, maar allereerst voor de strijd tegen IS.

4 Mensenrechten in toch al autocratische (Golf)staten verslechteren.

De VS kunnen moeilijk met alleen de steun van westerse landen oorlog voeren tegen IS. Die zou dan nog méér jihadisten naar zijn gebied kunnen lokken voor de strijd tegen de ongelovigen. Deelname van sunnitische Arabische landen is noodzakelijk om beschuldigingen van een nieuwe kruistocht te voorkomen.

De Golfstaten staan tweeslachtig tegenover IS. Enerzijds delen veel van hun inwoners het gedachtegoed van IS en zien hun leiders de jihadisten als krachtig wapen tegen Assad, de bondgenoot van het gehate Iran. Anderzijds vormt IS een ernstige bedreiging voor de positie van de vorsten zelf.

Dat laatste gaf uiteindelijk de doorslag. Maar er is een prijs: geen westerse kritiek op de situatie van de mensenrechten. Neem het lot van de Saoedische blogger Raif Badawi, wiens veroordeling tot 10 jaar gevangenis, een boete van 190.000 euro en 1.000 zweepslagen in september werd bevestigd. De zweepslagen moeten met 50 per week worden uitgedeeld. Badawi had op zijn blog geschreven over het gevaar van de verspreiding van extremistische ideeën onder jongeren, en had kritiek op de Saoedische leiders en geestelijken.

De Amerikaanse minister van Buitenlandse Zaken Kerry heeft in zijn onderhandelingen met de Saoedische regering over haar bijdrage aan de coalitie voorzover bekend met geen woord over Badawi of andere vergelijkbare gevallen gerept. Evenmin is er kritiek op groeiende repressie in president Sisi’s Egypte. Integendeel, tien Apache gevechtshelikopters die Washington weigerde te leveren sinds Sisi vorig jaar juli de macht greep, zijn nu onderweg naar Egypte. Vorige week zat Sisi in Parijs over wapencontracten te praten. En overal in de Arabische wereld worden de strafwetten aangescherpt onder verwijzing naar extremistisch gevaar.

5 Maar niets doen leidt tot vestiging van een kalief in Damascus met uitwaaierende werking alle kanten op.

Weet u nog: de luchtacties begonnen toen duizenden leden van de yezidi-minderheid door jihadisten werden belegerd op de berg Sinjar in het noorden van Irak. De mannen zouden zijn afgemaakt, de vrouwen en kinderen conform de officiële IS-praktijk als slaven verkocht als Obama niet tot de aanval had besloten. De Syrisch-Koerdische stad Kobani zou allang zijn gevallen. De jihad kruipt al de Libanese grens over. Jordanië herbergt radicale moslims. In de Arabische Golfstaten bestaan aanzienlijke sympathieën voor Abu Bakr al-Baghdadi’s kalifaat. Het is denkbaar dat van deze landen de een na de ander van binnenuit door jihadisten zou worden overgenomen. De ambities van de kalief zijn grenzeloos: waar zou hij tot staan komen?