Dit is de oudste foto van Zwarte Piet

In een tijdschrift uit 1892 is een foto opgedoken van een ‘zwart knechie’ van Sinterklaas. Ewoud Sanders duikt in de Piet-geschiedenis.

In december 1891 was de ‘Koningin Emma’, een schip van de Nederlandse marine, op weg naar Zuid-Afrika. Op 6 december 1891, een zondag, werd de bemanning verrast door een sinterklaasviering, midden op de Atlantische Oceaan, in het geheim voorbereid. Bij deze viering nam een van de officieren een foto, die het jaar erop werd gepubliceerd in het tijdschrift Eigen Haard. Dit blijkt tot nog toe de oudste Nederlandse foto te zijn waarop een Zwarte Piet te zien is.

Van de zwarte knecht van Sinterklaas, die in 1850 voor het eerst te zien was in een kinderboek van de Amsterdamse onderwijzer Jan Schenkman, zijn tientallen tekeningen bekend – uit kinderboeken, kranten en tijdschriften. Er is nooit systematisch gezocht naar oude foto’s van Zwarte Piet. Volgens de Haarlemse etnoloog en sinterklaasexpert John Helsloot dateren de oudste foto’s die tot dusver bekend waren uit 1908 en 1909.

Ook de Baarnse sinterklaashistoricus Frits Booy, die diverse publicaties over de geschiedenis van Zwarte Piet op zijn naam heeft staan, is verrast over de ouderdom van de foto die is genomen aan boord van de ‘Koningin Emma’.

Nederlandse kranten en tijdschriften begonnen pas vanaf 1890 foto’s te plaatsen – daarvoor was dat technisch niet mogelijk. Aanvankelijk werden de foto’s ‘bijgetekend’. Dat is ook het geval bij de foto van het sinterklaasfeest op het marineschip. Die foto staat bij een tekst van twee pagina’s, geschreven door kapitein-luitenant ter zee M.C. van Doorn. Het feest begon, zo schreef Van Doorn, om half vijf ’s middags met een optocht van Sinterklaas, gevolgd door muzikanten. Sinterklaas zit op een ‘geïmproviseerd paard’ (twee bemanningsleden onder het blauwe laken van de kapiteinssloep) en heeft een baard van ‘uitgeplozen wit touwwerk’.

Naast de Sint staan twee clowns die een goochelshow gaan uitvoeren en schuin voor de Sint staat ‘zijn zwart geschilderde knecht’ met ‘een enorme aardappelzak’ over zijn schouder. Die zak blijkt vol te zitten met korsten brood en scheepsbeschuit, waarmee de bemanning even later – tot ieders hilariteit – wordt bekogeld.

Het ‘knechie’ wordt niet Zwarte Piet genoemd, maar ‘den Moor’. Dat was in die tijd niet ongebruikelijk: het heeft ruim een halve eeuw geduurd voordat ‘Zwarte Piet’ de standaardnaam werd voor de knecht van Sinterklaas. Lang was hij naamloos (‘de knecht’ of ‘de zwarten knecht’), vervolgens stond hij ook bekend als Pieter-m’n-knecht, (Zwarte) Pieter, Pieterbaas, Pikkie, Zwarte Jan, Ruprecht, enzovoorts.

Het is niet uitgesloten dat er nog oudere foto’s van Zwarte Piet bestaan. Wellicht zijn er in archieven of particuliere albums foto’s te vinden van een Utrechtse sinterklaasintocht uit 1876, georganiseerd door corpsstudenten, die indertijd veel aandacht kreeg in de landelijke pers. Sinterklaas werd die dag, zo meldde een krant, de hele dag in een rijtuig ‘met zijn zwarten knecht door 4 zwarte paarden, door twee negers gereden, de straten doorgevoerd, en hij toonde daarbij eene milddadigheid, die onuitputtelijk scheen’.