South Stream: het eindspel is begonnen

Rusland stopt met South Stream, de zuidelijke gasroute naar Europa. De druk op de Europese Unie neemt toe om een oplossing te verzinnen.

In het Bulgaarse Burgas arriveren de pijpen voor South Stream, die even verderop in Varna aan land moet komen. Foto South Stream Transport

De Russische president Poetin stelde maandag, op bezoek in Turkije, dat hij „onder deze omstandigheden” geen zin had om de gasverbinding door de Zwarte Zee naar Bulgarije te brengen. Het eindspel rond South Stream was begonnen.

Poetin legde de verantwoordelijkheid geheel bij de Europese Commissie die de aanleg van de zuidelijke route, om Oekraïne heen, opzettelijk zou tegenwerken. Als Europa dwars bleef liggen, moest Bulgarije zich maar tot Brussel wenden als het in de kou kwam te zitten. De Bulgaren zijn vrijwel geheel afhankelijk van gas dat via Oekraïne uit Rusland komt.

Poetins woorden klonken dreigend maar niet definitief. Aleksej Miller, de topman van Gazprom dat de leiding wil aanleggen, was stelliger: de verbinding naar Bulgarije is van de baan. De Russen willen het traject naar het Europese deel van Turkije verleggen. De Turken noemden het voorstel interessant maar bleven vaag. Op zich zou het Russische gas goed passen in hun plannen voor een soort Turkse gasrotonde die de hele regio bedient. Maar ze willen het voorstel eerst rustig bestuderen.

De pijpen liggen klaar

„Byzantijnse toestanden”, reageert een betrokkene die verwacht dat Bulgarije nog wel degelijk een optie blijft als de rook is opgetrokken. In de Bulgaarse havenstad Varna is alles gereed voor de aanleg van de ruim 900 kilometer lange verbinding door de Zwarte Zee. Op de kade liggen de stalen pijpen te wachten om te worden afgezonken. De operatie zou aan de Russische kant beginnen, de leiding zou op een diepte komen te liggen van ongeveer 2 kilometer op de bodem van de zee en jaarlijks 63 miljard kubieke meter gas naar Europa gaan brengen, ongeveer een tiende van de Europese behoefte.

South Stream bv in Amsterdam

Het zeegedeelte van de leiding is in handen van South Stream bv in Amsterdam. Gazprom is met 50 procent de grootste aandeelhouder, naast het Italiaanse Eni met 20 procent, het Franse EDF met 15 en het Duitse Wintershall met eveneens 15 procent.

In totaal is met dit deel van de verbinding een bedrag gemoeid van 15 miljard euro. Eenderde van dat bedrag, 5 miljard, is „ingelegd” door de aandeelhouders. Ongeveer evenveel als inmiddels al is uitgegeven aan het project, of gecommitteerd. De rest wordt gefinancierd: 5 miljard door een groep banken onder leiding van ING, en 5 miljard door leningen van overheden.

Een aantal direct betrokken bedrijven liep gisteren forse beursschade op. Het Italiaanse Saipem, dochter en toeleverancier van Eni, zakte 8 procent weg op de beurs. Het Duitse staalbedrijf Salzgitter dat buizen levert, verloor eveneens ruim 8 procent. Ook het in Zwitserland gevestigde AllSeas van Edward Heerema, dat de buizen zou laten afzinken, dreigt een flinke opdracht mis te lopen.

South Stream bv heeft formeel nog niet gereageerd. Niet duidelijk is of Eni, EDF en Wintershall al met Gazprom om de tafel zijn gaan zitten om mogelijke opties te bespreken. Duidelijk is wel dat de druk groot is om toch een oplossing te bedenken voor het Russisch-Europese probleem. De bedrijven hebben er immers al zeker een paar miljard ingestoken. Daarbij zijn zij ervan uitgegaan dat zij aan het transport van gas door de pijplijn in de toekomst een stabiele bron van inkomsten hebben.

De enige die tot nog toe hardop suggereert dat South Stream nog niet echt dood is, is de Bulgaarse minister van Economische Zaken Bozjidar Loekarski. Hij put hoop uit het feit dat de Russen „nog geen officiële verklaring” hebben afgeleverd. South Stream biedt de Bulgaren niet alleen uitzicht op een stabiele gastoevoer, maar ook op banen bij de aanleg over land, én opbrengsten uit het gastransport.

Datzelfde geldt voor Servië, Hongarije, Slovenië en Oostenrijk, allen uitgesproken voorstander van South Stream. In al die landen heeft Gazprom lokale joint ventures gesloten voor de aanleg en het beheer. Niet alleen zakelijk, maar ook politiek zal de druk op Brussel om toch een oplossing te verzinnen daarom groot zijn.

EU houdt voet bij stuk

Maar daarmee is het basisprobleem tussen Gazprom en de Europese Unie nog niet opgelost. De Europese Commissie houdt vast aan de eis dat leverantie en transport op de Europese markt strikt gescheiden moeten worden om te voorkomen dat de prijzen gemanipuleerd worden.

De EU kán weliswaar een uitzondering maken, maar dat ligt op dit politiek gevoelige moment waarop de spanning tussen Rusland en het Westen steeds verder oploopt, niet voor de hand. Bovendien is de druk van de Verenigde Staten groot om Oekraïne niet in de steek te laten. Erg waarschijnlijk lijkt het niet dat South Stream ooit Bulgarije bereikt. Maar uitgesloten is het niet. Kristalina Georgieva, begrotingscommissaris van de EC, ziet in de gang van zaken „het Europese belang om zo snel mogelijk zijn energievoorziening te diversifiëren”.