Hielp Karel V de Sint ooit met het straffen van stoute kinderen?

Volgens kunsthistorica Willemijn Stokvis blijkt uit volksprenten dat in Frankrijk Sinterklaas ooit geholpen werd door een karikatuur van Karel V.

Tekening van Pierre Dié Mallet, naar Charles Pinot (1704-1772) met rechts Père Fouettard die gebaseerd zou zijn op een karikatuur van Karel V. Beeld uit besproken boek

Dat Zwarte Piet en andere hulpjes van Sinterklaas een onduidelijk verleden hebben, daar zijn we zo langzamerhand wel achter. Een opmerkelijke toevoeging aan dat verleden trof ik aan in een geïllustreerd boekje van Jean-Marie Cuny in de winkel van een wegrestaurant bij het Noord-Franse stadje Épinal. Daaruit maakte ik op dat in 1553 in Metz Sint Nicolaas bij zijn rondgang werd vergezeld door een karikatuur van Karel V.

De verering van de Sint, zo leest men in dit boekje, had zich eind 11de eeuw als een olievlek verspreid in het gebied van Lotharingen en ver daar buiten, nadat in die periode een ridder met een vingerkootje van de heilige uit het Zuid-Italiaanse Bari was teruggekeerd. De relieken van de Sint waren immers uit het Klein-Aziatische Mira naar Bari overgebracht uit angst dat het graf door Turken zou worden geplunderd. Het werd traditie in Lotharingen, waar overal kerken met zijn naam verschenen, dat Saint Nicolas ieder jaar in de nacht van 5 op 6 december neerdaalde op aarde om cadeautjes uit te delen aan kinderen.

Tijdens het beleg van Metz door Karel V in 1552 bedacht het gilde van de leerlooiers, in de hoop daarmee de bevolking wat op te vrolijken, om een personage uitgedost als een karikatuur van Karel V, met een zweep (roede) de kinderen op straat achterna te laten zitten.

De daarop volgende winter haalde men dit personage weer van stal, in de tijd dat ook de Sint zijn cadeautjes kwam uitdelen. Sindsdien werd het een gewoonte ze jaarlijks samen te laten optreden. Dat oorspronkelijk de draak werd gestoken met Karel V werd op den duur vergeten. De figuur met de roede kreeg de naam Père Fouettard die tot op heden in Frankrijk de Sint begeleidt, zoals Ruprecht dat in Duitsland doet. Maar daar hebben anderen, zoals Karel Knip, in deze krant uitgebreid over geschreven.

Op zoek als ik was naar de zogenoemde Images d’Épinal, waar Gauguin door beïnvloed zou zijn, reed ik omstreeks 1992 op terugtocht van een vakantie bewust langs deze plaats. De Images d’Épinal bleken volksprenten te zijn, die sinds eind 18de eeuw in deze streek werden vervaardigd, van bijvoorbeeld de eerste trein die daar over de eerste spoorweg reed. Tussen de prenten lag dit boekje over Saint Nicolas.

Het voorkomen van Père Fouettard (mogelijk alleen in een bepaalde periode), op de prenten een forse kerel met een joekel van een neus, een grote platte hoed en een vooruitstekende (Habsburg-)kin, zou dus wel eens gebaseerd kunnen zijn op een karikatuur van Karel V. En daar hij ongetwijfeld mede aan de oorsprong staat van onze Zwarte Piet, waarom zouden we dan voortaan maar niet – desnoods samen met Piet – enige karikaturen van bekende politici de Sint laten vergezellen?