Heldin of liegende prostituee?

Een voormalige prostituee uit Cambodja hielp duizenden jonge vrouwen redden en verwierf internationale faam. Berust haar eigen verhaal op leugens? „Perfecte helden bestaan niet”, zegt ze zelf.

Somaly Mam bij een van de opvanghuizen van haar stichting Agir pour les Femmes en Situation Précaire (AFESIP) in de provincie Kompong Cham, Cambodja, in 2006. Foto Getty Images

Alles in de vergaderkamer doet denken aan de tijd waarin Somaly Mam de koningin van de ontwikkelingshulpindustrie was. In ouderwetse archiefkasten hangen duizenden dossiers in rekjes. Iedere map bevat het verhaal van een Cambodjaans meisje dat in een bordeel is beland, door mensenhandelaren werd doorverkocht en meestal werd verkracht, geslagen of gemarteld. En hoe dat meisje vervolgens door Agir pour les Femmes en Situation Précaire, de organisatie van Somaly Mam, werd bevrijd, opgevangen en opgeleid. Ieder verhaal is gruwelijk, maar de circa vierduizend meisjes die geholpen werden door Somaly Mam hebben geluk gehad, in een deel van de wereld dat bekendstaat om sekshandel.

De foto’s aan de muren van het pand in een stoffige buitenwijk van Phnom Penh herinneren aan de status die Somaly Mam genoot. Koningin Sofia van Spanje, actrice Susan Sarandon, Facebook-baas en powervrouw Sheryl Sandberg waren goede vrienden. Somaly Mam’s eigen verhaal gaat over de wilskracht en barmhartigheid van een oogverblindend mooi, ongeschoold meisje uit de rimboe van Cambodja, een land dat door oorlog en genocide is verscheurd.

Somaly Mam zegt dat zij als kleuter wees werd. Ze kwam terecht bij de wrede en mysterieuze ‘Grootvader’, die haar op haar twaalfde liet verkrachten door een man bij wie hij een schuld had. Maagden zijn in Cambodja geld waard. Alleen een lokale onderwijzer en zijn gezin ontfermden zich over haar. Hij gaf haar een naam: Somaly omdat hij het mooi vond, Mam omdat hij zelf zo heette. Somaly Mam beschouwt het gezin als haar pleegfamilie.

Grootvader verkocht Somaly Mam aan een bordeel in hoofdstad Phnom Penh. Toen ze weigerde te werken werd ze naakt vastgebonden en kreeg ze bakken met levende maden over zich heen. In Phnom Penh kwam ze uiteindelijk in contact met een Fransman die haar uit de prostitutie haalde en met wie ze trouwde.

In Nederland is ze nauwelijks bekend, maar wereldwijd nam Somaly Mam prijzen in ontvangst en haalde ze miljoenen aan sponsorgeld op. New York Times-columnist Nicholas Kristof schreef lovend over haar. Somaly Mam werd serieus genoemd als kanshebber op de Nobelvredesprijs.

Maar dat was vóórdat de Amerikaanse journalist Simon Marks in haar verleden begon te wroeten, en op basis van interviews tot de conclusie kwam dat ze loog. Newsweek zette Marks’ bevindingen in mei dit jaar op de cover met als kop ‘Sex, Slavery and a Slippery Truth’. The Somaly Mam Foundation, de Amerikaanse tak van haar organisatie, schakelde advocaten in om een onafhankelijk onderzoek te doen.

Op basis van het resultaat besloot de stichting zich op te heffen, de geloofwaardigheid was te zeer aangetast. Ruim een half jaar zweeg Somaly Mam, nu opent ze de tegenaanval. „Ze zeggen dat ik een gelukkige prostituee was”, briest ze. „Dat ik er zelf voor gekozen heb. Dit is niet Nederland, met schone bordelen met stromend water. Als je in een Cambodjaans bordeel werkt, ben je een stuk afval.” Ze is nog altijd getraumatiseerd, zegt ze. Nog altijd walgt ze van de geur van sperma.

In een gesprek van een uur verandert ze zeker vier keer van stemming. Ze begint monter, wordt dan boos, flirt, hangt de diva uit en toont zich een strijdbare voorvechter van mensenrechten. In een groene kokerrok met bijpassende blouse en grote Michael Kors-riem wil ze uitstralen dat ze nog steeds de vrouw is die net zo thuis is in New York als in Phnom Penh.

Is uw verhaal bij elkaar gelogen?

„In uw veilige wereld bent u opgegroeid met de gedachte dat liegen slecht is. In Cambodja moet je overleven. Ik heb gelogen in mijn leven. Nooit tegen mijn pooiers gezegd dat ik ging ontsnappen. Dat zou dom zijn. Vraag niet of ik gelogen heb. Maar mijn levensverhaal is geen leugen.”

De bewoners van uw oude dorp herinneren zich een tevreden meisje met veel vriendinnen. Hoe kan dat?

„Een paar jaar geleden ging ik mijn biologische moeder opzoeken. Toen ik in het bordeel zat, wilde niemand mijn moeder zijn. Nu stond er een lange rij vrouwen die allemaal zeiden dat ik hun dochter was, alleen maar omdat ik beroemd ben.”

Dus mensen verzinnen verhalen omdat u bekend bent?

„Het is Cambodjaans om slechte dingen te verzwijgen. Als een westerse journalist opeens aankomt en vraagt ‘Zijn er hier vreselijke dingen gebeurd’, dan is het hun instinct om ‘nee’ te zeggen. Het gaat om gebeurtenissen in de jaren ’70-’80, tijdens en vlak na de verwoesting van de Rode Khmer. Heel Cambodja was op de vlucht. Ik ben in die tijd drie keer verhuisd, mensen kenden mij niet. De huidige bewoners waren toen ook ergens anders.”

Nicholas Kristof zegt dat hij nooit over u had moeten schrijven. Doet dat pijn?

„Nick is een schat, maar een zwakkeling. In jullie wereld is reputatie zó belangrijk.”

Is de waarheid belangrijk voor de geloofwaardigheid van uw werk?

„Ik help meisjes omdat ik wil dat ze overleven, net als ik. Ik heb vierduizend meisjes gered. Dat is de enige waarheid die telt.”

Somaly Mam wijst naar Vann Sina, haar assistent, die ook aan tafel zit. Een litteken loopt over de breedte van haar hals. „Ik heb haar achttien jaar geleden gered. Door mijn eigen verhaal te vertellen, kon ik Vann Sina bevrijden uit het bordeel.”

Er is kritiek dat uw salaris van ruim 100.000 dollar hoog was. Terecht?

„Ik ben de veertig gepasseerd, wil een huis, heb kleren nodig om mij sexy te voelen. Mag ik, omdat ik een seksslaaf was, niet reizen en met Michelle Obama afspreken? Moet ik de hele dag hier naar Vann Sina zitten kijken? Ben ik beu. Mensen hebben gelijk als ze zeggen dat ik veeleisend ben. Als ik bij een tehuis kom met dertig kilo rijst, moeten ze die uitladen. Je moet meiden discipline bijbrengen.”

Er is geen keihard bewijs dat haar levensverhaal niet klopt, maar er zijn zo veel incidenten waarbij Somaly Mam niet de waarheid sprak dat het een patroon lijkt. Ze zou haar meisjes onder druk hebben gezet om hun verhaal aan te dikken voor tv-reportages. Zo beweren de ouders van Somana Long dat hun tienerdochter nooit seksslaaf was. „Natuurlijk willen haar ouders dat geloven. Somana kwam huilend op me af toen haar verhaal in twijfel werd getrokken. Ze wilde naar de dokter voor een maagdelijkheidsonderzoek. Ik weigerde. Ben geen politie.”

Somaly Mam zei op een VN-bijeenkomst dat acht van haar meisjes na een ontvoering door pooiers waren gedood. Ook dat bleek niet te kloppen. Ze zei dat haar dochter was ontvoerd en verkracht door mensensmokkelaars. Volgens haar ex-man rende hun dochter weg met een vriendje.

Malala Yousafzai, een jonge vrouw die veel tegenslag trotseerde, won de Nobelprijs. Denkt u: ‘Dat had ik kunnen zijn’?

„Ik herken veel van de manier waarop Malala een ster is geworden. De wereld erkent de kracht van het slachtoffer. Je neemt een meisje en bombardeert haar tot voorbeeld. Ze is een held, maar eens zullen journalisten ook over haar negatief schrijven. Perfecte helden bestaan niet. ”