Dure sculptuur aankopen? Dat doe je zo

In fondsenwerven is museumdirecteur Sjarel Ex een kei. Dat bewees hij onlangs weer bij de aankoop voor 1,9 miljoen euro van een beeld van impressionist Medardo Rosso. Hoe deed- ie dat? En ook: hoe zat het met de risico’s?

Boijmans-directeur Sjarel Ex met het net aangekochte sculptuur Femme à la voilette van Rosso. Voor het tonen van zijn beelden zocht Rosso altijd het gezelschap van schilders. Dat Boijmans die mogelijkheid heeft was voor het Mondriaan Fonds een van de redenen fors bij te dragen in de aankoop. Foto Aad Hoogendoorn

Hij goed met geld? Boijmans-directeur Sjarel Ex begint te lachen. „Ik kan amper rekenen”, zegt hij. „Waar ik goed in ben is mijn enthousiasme voor kunst overbrengen.” Ex is een eersteklas fondsenwerver. Boijmans Van Beuningen heeft een jaarlijks aankoopbudget van slechts 50.000 euro. Toch weet het Rotterdamse museum met steun van derden regelmatig grote aankopen te doen. In 2013 verwierf het voor in totaal 2,5 miljoen euro aan kunst, dit jaar staat de teller al op 3,5 miljoen euro.

Op een feestelijke avond voor schenkers maakte Ex vorige week bekend een bijzondere sculptuur te hebben aangekocht van de Italiaanse impressionist Medardo Rosso, de grote verrassing op de beeldententoonstelling Brancusi, Rosso, Man Ray – Framing Sculpture, die in het voorjaar in Boijmans te zien was. Boijmans kocht het 72 centimeter hoge beeld van een van de bruikleengevers van de tentoonstelling, de Lauder Collection, de kunstverzameling van de oprichters van het beroemde Amerikaanse cosmeticamerk Estée Lauder. Aankoopbedrag voor het beeld van was en gips: 1,9 miljoen euro.

1,9 miljoen in 7 maanden

Op verzoek legt Ex uit hoe hij de benodigde gelden in zeven maanden bij elkaar kreeg. Een tour de force waarvoor hij een arsenaal aan strategische en psychologische kunstgrepen inzette en zelfs speculeerde op de valutamarkt. Ex: „Het vuur voor dat beeld, gaf me de moed om alles te doen om zo’n aankoop voor elkaar te krijgen.”

Voor de Rosso-sculptuur was een uitgekiende strategie noodzakelijk, zegt Ex. Het museum had voor eerdere aankopen recent al een groot beroep gedaan op fondsen, vooral op de Vereniging Rembrandt. Met een gift van 6 ton had de vereniging een stevig fundament gelegd voor de verwerving van een vijftiende-eeuws drieluik. En in maart had het ingestemd met een bliksemactie van Ex op de openingsdag van Tefaf. Op de Maastrichtse kunstbeurs zag de directeur een schilderij van Vilhelm Hammershøi, een Deense kunstenaar die in geen enkel Nederlands museum is vertegenwoordigd.

Ex: „Toen heb ik, denk ik, de gangpadprocedure uitgevonden. Bij de entree had ik ’s morgens vijf bestuursleden van de Vereniging Rembrandt gezien. Genoeg voor een voorlopig besluit. Binnen twee uur had ik ze bij elkaar en zegden ze me 100.000 euro toe, tweevijfde van het aankoopbedrag. Een Rotterdamse particulier die ons zo bezig zag, beloofde even daarna 10.000 euro, geweldig natuurlijk.”

Het beeld van Rosso was een van de topstukken in de tentoonstelling in Boijmans die tot mei duurde. Toen Ex eind april hoorde dat het te koop was, zag hij een uitgelezen kans om een hiaat in de museumcollectie te dichten.

De eerste onderhandeling voerde hij met Charles Janoray, de Amerikaanse kunsthandelaar die de eigenaar vertegenwoordigde. Die gaf hem tot 15 november de tijd het benodigde geld bij elkaar te krijgen, mits hij maandelijks vooruitgang kon melden bij het verkrijgen van het geld.

De zoon van Estée Lauder bleek bereid het beeld voor 2,6 miljoen dollar te verkopen, het bedrag waar hij het een paar jaar eerder van een particulier voor had gekocht. Op Ex’ vraag of er voor het museum misschien toch iets van de vraagprijs afkon, werd in eerste instantie zuinig gereageerd. Maar niet veel later belde Janoray dat zijn cliënt bereid was met 2,5 miljoen dollar genoegen te nemen. Ex: „Een vliegende start, de eerste ton was binnen.”

Zoeken naar ‘leading gift’

Op 30 april klopte Boijmans aan bij de twee grootste Nederlandse fondsen, het Mondriaan Fonds en de Vereniging Rembrandt. Ex: „Je zoekt naar een leading gift. Als je de deskundigen van de grote fondsen achter je hebt, is de bereidheid bij kleinere fondsen groter. Die weten dan dat je een belangrijke hobbel hebt genomen, de lastigste fondsen voor je hebt gewonnen. Met weinig risico kunnen ze dan delen in de roem.”

Aan het Mondriaan Fonds vroeg Ex 6 ton. Omdat hij bij de Vereniging Rembrandt met eerdere aanvragen recent al over een „psychologische grens” was gegaan, vroeg hij daar in zijn brief om een „zo hoog mogelijk bedrag”. Ex: „Het juiste getal noemen is een kwestie van fingerspitzengefühl. De reikwijdte van een fonds overschatten is pijnlijk, te weinig vragen is stom. Per aanvraag maak je een andere afweging.”

‘Goed nieuws komt snel’

De keuringscommissie van het Mondriaan Fonds kwam direct langs in Boijmans. Al diezelfde dag belde directeur Birgit Donker dat het geld was gereserveerd. „Goed nieuws komt altijd snel”, zegt Ex achteraf.

Omdat hij na afloop van de tentoonstelling het beeld van Rosso in Rotterdam mocht houden, zorgde Ex ervoor dat de sculptuur bij de volgende bestuursvergadering van de Vereniging Rembrandt op de vergadertafel stond. Na de toezegging van het Mondriaan Fonds belde hij met Fusien Bijl de Vroe, de directeur van de Vereniging Rembrandt. In dat gesprek noemde Ex alsnog een bedrag. Ook 6 ton. De Vereniging wilde toch niet achterblijven bij het Mondriaan Fonds?

Bijl de Vroe liet weten dat Ex „in een volgende aanvraag wel weer een bedrag moest noemen”, zijn verzoek om ‘een zo hoog mogelijk bedrag’ had tot discussie geleid. Maar de Vereniging Rembrandt zegde daarna ook 6 ton toe.

Eind mei had Boijmans daarmee zijn gedroomde leading gifts, toezeggingen ter waarde van 1,2 miljoen euro. Ex: „Feest, we kwamen in de winning mood, nog maar 7 ton te gaan.”

Derivaten bij dollarrisico

Theo Haarsma, de financial controller van Boijmans, wees zijn directeur op de lage dollarkoers. Als het museum „in derivaten ging”, kon dat half november, bij het verstrijken van de aankoopdeadline, gunstig uitpakken. Van zijn raad van toezicht, met daarin onder anderen Robeco-topman Roderick Munsters, kreeg hij toestemming om zich in te dekken tegen een hogere dollarkoers. Met een 22.000 euro kostende optie vermeed het museum het risico dat de aankoop op 15 november duurder zou uitpakken en maakte het tegelijkertijd kans op optiewinst.

Laatste loodjes

Vervolgens benaderde Ex met zijn ‘leading gift’ diverse fondsen. Directeur Joost van Lanschot van het VSBfonds liet hij het Rosso-beeld persoonlijk zien. „Zou het niet fantastisch zijn als we deze schoonheid in de collectie kunnen opnemen, zei ik tegen hem.” Niet veel later beloofde het VSBfonds een kwart miljoen euro.

Ex klopte ook aan bij het Prins Bernhard Cultuurfonds, dat doorgaans geen aankopen ondersteunt, omdat het voor dat doel jaarlijks vaste bedragen geeft aan de BankGiro Loterij, dat de gelden toewijst. Maar Ex wist dat het cultuurfonds recent een aanzienlijk legaat had ontvangen van het Breeman-Talle Fonds, met de opdracht kunst in Rotterdam mogelijk te maken. Door daar op te wijzen kreeg hij een toezegging van 125.000 euro.

Ten slotte klopte Ex aan bij de stichting Museum Boijmans en de kringen van particuliere begunstigers van het museum. Daar zit niet heel veel geld, besefte Ex, maar zou wel grote bereidheid zijn om „een gaatje dicht te lopen”.

Gok pakt goed uit

Op 14 november, de dag voor de deadline, maakte Ex de balans op. De beredeneerde gok op de dollarkoers had gunstig uitgepakt en een voordeel van 123.000 euro opgeleverd. Het museum zat nog maar 20.000 euro af van het overeengekomen aankoopbedrag. Ook daarvoor wist de directeur een oplossing. In het museum had de directeur een bijeenkomst voor 180 genodigden belegd. Samen met hen bezocht hij tien belangrijke plekken in de stad die de wortels van het museum lieten zien. Om tien uur ’s avonds sprak Ex de genodigden toe. „Ik zei: over twee uur loopt de optie voor het Rosso-beeld af en we zijn er nog niet.” Waarna net voor middernacht de aankoopsom alsnog bijeenkwam.

‘Konijn door de slang’

„Het was een konijn dat door de slang moest”, omschrijft Sjarel Ex de wijze waarop de aankoop gerealiseerd werd. „De mogelijkheid voor aankoop van dit beeld kwam ontijdig. We hebben onszelf verbaasd.” Een leermoment, zegt hij. „Ik ben een beleefd en calculerend mens. Als je al zoveel giften hebt ontvangen, ben je geneigd je licht onder de korenmaat te stellen. Maar op basis van intuïtie en met enthousiasme dat door het hele bedrijf werd gedeeld, hebben we uit het ongerijmde deze aankoop voor de gemeente Rotterdam gerealiseerd.”

En wat wordt de volgende aankoop? Ex zegt bezig te zijn met een schilderij van Kees van Dongen en een vroege Magritte. Met een lach: „Op 1 januari begint het nieuwe boekjaar. Dan kunnen we weer bij de fondsen aankloppen.”