De Russische achterdeur staat open

Veel westerse producten mogen Rusland niet in. Maar als ze via Wit-Rusland komen, doen Moskou en Minsk daar niet moeilijk over.

Aan (Europese) vis en zuivel geen gebrek in Russische supermarkten. Rechts een fabriek in het Wit-Russische Brest, waar geïmporteerd vlees wordt verwerkt voor de Russische markt. Foto’s Reuters

De roebel daalt, de prijzen stijgen met de dag en echte Parmezaanse kaas is in Moskou nauwelijks nog te krijgen. En nu dreigt er ook nog een handelsoorlog met buurland Wit-Rusland.

Dat is slecht nieuws voor Russische consumenten. Wit-Rusland is een van de grootste leveranciers van levensmiddelen voor de Russische markt. Het land heeft bovendien handig ingespeeld op het Russische embargo op westerse producten.

Sinds 10 augustus mogen groente en fruit, zuivel, vlees en vis uit de Europese Unie en andere westerse landen niet meer naar Rusland worden uitgevoerd. Maar het heeft er alle schijn van dat veel landbouwproducten toch hun weg vinden naar de Russische markt – via Wit-Rusland om precies te zijn.

Volgens Moskou wordt het embargo op grote schaal ontdoken en knijpt Minsk een oogje toe. Vorige week kondigde Moskou importbeperkingen aan voor een aantal Wit-Russische bedrijven in de voedselwerkende industrie.

De Wit-Russische president Aleksandr Loekasjenko reageerde woedend. „Als de handel tussen onze landen niet wordt genormaliseerd, zijn we gedwongen om te reageren”, zei Loekasjenko.

De spanningen tussen Minsk en Moskou werpen een smet op de Euraziatische Unie van de Russische president Vladimir Poetin. Deze EAU (Rusland, Wit-Rusland, Kazachstan en Armenië) moet volgens Poetin op termijn uitgroeien tot de oostelijke tegenhanger van de EU. Maar dat droombeeld lijkt ver weg, nu de douane-unie tussen de EAU-landen in de praktijk niet blijkt te werken.

Die douane-unie dateert uit 2010. Sinds dat jaar gelden geen beperkingen meer voor de handel tussen Rusland en de andere EAU-landen. Dat heeft ook een andere consequentie: goederen die eenmaal in Wit-Rusland zijn ingeklaard, worden aan de Russische grens niet meer gecontroleerd. Een Russisch embargo kan dus alleen werken als Wit-Rusland meedoet.

Direct na het afkondigen van de Russische sancties in augustus beloofde president Loekasjenko de grenzen te zullen sluiten voor westerse producten met Russische bestemming. Maar Loekasjenko zei er meteen bij dat zijn eigen land door zou gaan met de import. Het embargo van het Kremlin is een Russische, en geldt niet voor de andere landen van de douane-unie.

Import stijgt onverklaarbaar

Daarmee zette Loekasjenko de achterdeur van de Russische grenscontrole wagenwijd open. Sinds augustus, zo blijkt uit douanegegevens, is de import van bepaalde levensmiddelen in Wit-Rusland op onverklaarbare wijze gestegen. In de maand september voerde Wit-Rusland 16.596 ton groente en fruit in, bijna twee keer zo veel als in augustus (7.595 ton). In dezelfde maand steeg de import van eieren en melkproducten van 1.574 tot 19.310 ton – twaalf keer zo veel.

Ook de medewerkers van de Russische voedsel- en warenautoriteit (Rosselchonadzor) merken dat er iets aan de hand is. Volgens de regels van de douane-unie mogen goederen zowel in Rusland als in Wit-Rusland worden ingeklaard. Maar aan de Russische grens is het sinds het embargo bijzonder rustig.

Van de 90.000 ton die de inspectiedienst tussen 11 augustus en 12 november heeft gecontroleerd, was 72 procent in Wit-Rusland ingeklaard, zo meldde zij aan de Russische krant Vedomosti. Niet zelden was er iets mis. „Op sommige kisten zaten nog resten van stickers waar ‘Spanje’ of ‘Polen’ op stond”, zei een medewerker tegen de krant. De inspectie meldt een sterke stijging van de import van groenten uit Marokko, Albanië en Bosnië-Herzegovina. Geen landen die bekend staan als grote exporteurs van groenten.

Een andere truc is de zogeheten ‘transit’ van Europese goederen naar Kazachstan. De meeste van die goederen gaan over de weg, dwars door Rusland. Maar het is de vraag of ze ook echt aankomen in Centraal-Azië. Vorige week vroegen de Russische autoriteiten aan Minsk om niet langer toestemming te geven voor de transit van Europese levensmiddelen door Rusland. In een persbericht sprak de Russische inspectie van „vragen over de controle door de Wit-Russische autoriteiten”.

Rusland, met andere woorden, vertrouwt zijn partners binnen de douane-unie niet. En Rusland schrikt er niet voor terug om zijn economische partners onder druk te zeggen. Zo heeft Rosselchoznadzor de import van een groot aantal Wit-Russische bedrijven in de zuivel- en vleesverwerkende industrie aan banden gelegd. Volgens de Russische voedsel- en warenautoriteit is dat gebeurd wegens het grote aantal overtredingen op het gebied van de voedselveiligheid. In het Russische televisienieuws sprak directeur Sergej Dankvert van „inferieur” varkensvlees dat zou zijn besmet met varkenspest.

Wit-Russische bedrijven profiteren

Waarschijnlijk hebben de maatregelen ook een politieke achtergrond. Wit-Russiche bedrijven profiteren van het Russische embargo, op een volstrekt legale manier. Europese landbouwproducten die in Wit-Rusland worden verwerkt tot levensmiddelen, mogen gewoon naar Rusland worden uitgevoerd. Het verklaart de spectaculaire ‘melk-boom’ in het land. En het is waarschijnlijk ook de reden dat er in de Russische supermarkten tot nu toe geen gebrek is aan yoghurt, kaas of kefir.

Dat kan veranderen, als Rusland doorgaat met zijn ‘verscherpte controles’. Maar aan lege schappen in de winkels heeft het Kremlin geen behoefte, zeker niet nu Rusland wegzakt in een recessie en Russische burgers steeds minder te besteden hebben.

Het Russische ministerie van Economische Ontwikkeling meldde gisteren dat de crisis dit vierde kwartaal waarschijnlijk een feit is. Voor 2015 voorspelt het ministerie een economische krimp van 0,8 procent.

In zulke omstandigheden is een handelsoorlog wel het laatste wat het Kremlin kan gebruiken. Deze week is er opnieuw overlegd tussen ambtenaren uit Moskou en Minsk. Voorlopig zonder resultaat.