Dit is het oudste voorwerp waarin mens abstract patroon graveerde

Foto Wim Lustenhouwer

Een Homo erectus op Java trok een half miljoen jaar geleden een zigzaglijn over een schelp met een haaientand. Dit bekraste schelpje is nu het oudst bekende voorwerp waarin mensen een abstract patroon graveerden. De oudste inscriptie tot nu toe was een bekrast okerblokje van 100.000 jaar oud uit Zuid-Afrika, achtergelaten door een moderne mens (Homo sapiens). Van Homo erectus, die 1,9 miljoen jaar tot zo’n 150.000 jaar geleden leefde, is nog nooit zoiets gevonden.

Een internationaal team onder leiding van de Nederlandse archeologen José Joordens en Wil Roebroeks maakt de ontdekking van de bekraste schelp vandaag bekend in Nature. Het gaat om één van meer dan honderd schelpen die nog door de Nederlandse paleontoloog Eugène Dubois zijn opgegraven op Java, tussen 1891 en 1900. Dubois is de ontdekker van Homo erectus, de ‘Javamens’. De apothekerszoon uit Eijsden vond eind negentiende eeuw een kies, schedelkapje en dijbeen van Homo erectus in een rivierbedding op Java.

Foto Wim Lustenhouwer

Veel meer fossielen

Op dezelfde plek, inmiddels permanent onder water door een stuwdam, vond Dubois nog veel meer fossielen, waaronder beenderen van uitgestorven olifanten en makaken, vissentanden en schelpen. In hun Nature-artikel tonen de onderzoekers aan dat sommige van deze schelpen door Homo erectus met een haaientand zijn opengeboord. En dat één schelp waarschijnlijk als mes of krabber is gebruikt. Het is voor het eerst dat archeologen kunnen bewijzen dat Homo erectus schelpdieren at en andere materialen dan steen gebruikte om gereedschappen mee te maken.

Collega’s zijn enthousiast. “Nu al een klassieker”, vindt de Nederlandse paleontoloog Fred Spoor.

“Dit is een compleet verhaal waarmee de onderzoekers een subtielere kant van de ‘bruut’ Homo erectus tonen. Met het kraspatroon als echte knaller.”

De Britse archeoloog Alistair Pike betwijfelt of het een bewuste kras is:

“Ik kan me voorstellen dat mensen zo’n patroon ook toevallig maakten.”

geen toeval

De oeroude zigzagkras ligt gevoelig. Vergelijkbare patronen die Homo sapiens graveerde in okerblokjes van 70.000 tot 100.000 jaar oud zijn gepresenteerd als vroege kunstuitingen en bewijs dat de makers ervan abstract konden denken en volledig modern waren. Maar van Homo erectus zal niemand dat durven zeggen.

Ook archeoloog José Joordens en haar collega’s niet. In hun artikel speculeren ze niet over de mentale vermogens van Homo erectus of de betekenis van de kras. Joordens:

“Hij deed het, dus hij kon het. Dat is eigenlijk het enige wat we er over zeggen.”

Maar dat het patroon bij toeval ontstond lijkt Joordens uitgesloten. Daarvoor is de gravure te regelmatig en diep in de schelp gekrast.

Lees morgen meer over de erectuskrassen in nrc.next en NRC Handelsblad