De grijze muis Van Rompuy was wel een effectieve muis

De vandaag vertrokken president van de Europese Raad Herman Van Rompuy was vijf jaar geleden niet alleen een nieuwe naam in het Europese labyrint, maar tevens de personificatie van een nieuwe functie. Het eind 2009 in werking getreden Verdrag van Lissabon, waarbij de bestuurlijke structuur van de Europese Unie opnieuw werd geregeld, introduceerde een vaste voorzitter van het college van regeringsleiders van de toen nog 27 lidstaten.

Voor die tijd rouleerde het voorzitterschap om de zes maanden tussen de regeringsleiders. Het idee om de Unie een meer herkenbaar leiderschap te geven, was afkomstig van de spelbepalende landen Duitsland en Frankrijk.

Nederland was in de aanloop naar wat het Verdrag van Lissabon werd samen met België en Luxemburg tegenstander van een vaste president. Bij de Benelux heerste vrees voor een nieuw machtsbolwerk zonder afdoende democratische legitimatie. Toenmalig staatssecretaris voor Europese Zaken Atzo Nicolai (VVD) bezigde in die tijd de veelzeggende term ‘Zonnekoning’ voor de toekomstige president.

Herman Van Rompuy heeft zich de afgelopen vijf jaar gemanifesteerd als allesbehalve een Zonnekoning. Integendeel. De Belg, die in 2009 verrassend op de voorzittersstoel terechtkwam en direct van het stempel ‘grijze muis’ werd voorzien, heeft tijdens zijn zittingsperiode dit imago zorgvuldig gekoesterd. Het grijs bleek zijn wapen.

De zorgen van de Benelux zijn niet uitgekomen. Europa kreeg weliswaar in naam een president, maar de bijbehorende structuur had weinig van een presidentschap. Het 480 pagina’s tellende Verdrag van Lissabon wijdt slechts enkele zinnen aan de taken van de president, die in Nederlandse regeringsstukken consequent als voorzitter wordt aangeduid. In feite is dit ook een betere benaming. Van Rompuy had geen budgetverantwoordelijkheid, geen benoemingsbevoegdheid en nauwelijks een eigen staf.

In zijn eerder dit jaar verschenen boek Europa in de storm, waarin hij terugkijkt op zijn periode aan de Europese top, noemde Van Rompuy zijn bevoegdheden „vaag” en „mager”. Veel hing volgens hem af van „hoe je die taak invult of wat je ervan maakt”. Van Rompuy heeft de juiste invulling aan zijn taak gegeven.

De eenheid in verscheidenheid, hét kenmerk van de Europese Unie, vereist subtiel manoeuvreren en masseren boven dirigistisch presideren. Rekening houdend met de verschillende belangen en humeuren van de inmiddels 28 lidstaten heeft de eerste ‘president’ de Europese Unie door de eurostorm geloodst. Of de crisis werkelijk achter de rug is, zal moeten blijken – het herstel is vooralsnog heel fragiel – maar de Unie is ondanks allerlei gitzwarte scenario’s bijeengebleven. Daaraan heeft Van Rompuy met zijn misschien weinig spectaculaire maar wel zo evenwichtige manier van leiding geven, zeker bijgedragen.

Vanaf vandaag zal de Europese Unie worden geleid door Donald Tusk, de voormalige premier van Polen. Het symboliseert de nieuwe Europese Unie, die tien jaar geleden door de grote uitbreiding met tien lidstaten, waarvan acht uit het voormalige Oostblok, vorm kreeg. Tusk heeft zich in de Europese politiek nog weinig geprofileerd. Maar Herman Van Rompuy kan hij als het goede voorbeeld beschouwen.