Wetenschap beste af met minimum aan Beleid

Kinderen voor kinderen. Moeders voor moeders. Beleid voor beleid. Den Haag kan nog zo veel decentraliseren, wat ze daar het liefst maken is Beleid. Nieuw Beleid. Voor elkaar. Mooi voorbeeld van deze week: de Wetenschapsvisie 2025. Allerlei verstandige details, hoofdlijn: slag in de lucht, komt niks van terecht.

Beleid is ook een bedrijfstak. Dus de printer moet draaien. De Tweede Kamer, die zich te vaak laat meeslepen in de beleidsindustrie, is beloofd dat er nieuw wetenschapsbeleid komt. Bussemaker en Dekker hebben iedereen uit de bedrijfstak geraadpleegd. Niet dat iemand in de wereld van de wetenschap er op zat te wachten. Docenten en onderzoekers aan universiteiten zijn al genoeg tijd kwijt om de gevolgen van het vorige beleid te verwerken.

Dat is wel het mooie van nieuw Beleid: het erkent ruimhartig de ongewenste effecten van het vorige Beleid. Die worden met kracht afgeschaft. Dus krijgen universiteiten minder geld per gepromoveerde. En hoeft er iets minder verzenuwd te worden gekeken naar al die lijstjes met wie de beste is.

Daarna gaat het alsnog fout. Er komt nieuw Beleid. En hoe. Nadat het bedrijfsleven via het Topsectorenbeleid al een flinke portie wetenschappelijk onderzoek had mogen bestellen, is het nuaan het volk om mee te praten.

‘Betrokken’ burgers en lokale overheden gaan bedenken wat professor Pi en zijn werkgroep Mechatronics volgend jaar moeten uitpuzzelen. De gemeenteraad van Leiden komt in spoedzitting bijeen en gooit het roer om bij Life Technologies. Overdreven? Natuurlijk. Maar de Wetenschapsvisie 2025 geeft wel een prominente rol aan een ‘participerend publiek’.

Normaal mag je er van uitgaan dat verstandige mensen zoals de twee bewindslieden van Onderwijs best weten dat publieke sturing van de wetenschapsinspanning in dit land een praatje voor de vaak is. Maar je mag niet uitsluiten dat in de beleidscocon deze laatste vondst voor tamelijk geniaal wordt gehouden. De jaren zestig-democratisering volwassen geworden. Met draagvlak voor publieke uitgaven aan wetenschaponderzoek als argument.

De ministeriële visie noemt een paar voorbeelden van betrokkenheid van het grote publiek. Sommige ‘gewone’ burgers willen best meepraten over de ethische kanten van bepaalde onderzoekingen. Heel goed. Maar beweren dat het ‘participerend publiek’ de agenda van de wetenschap mee bepaalt, is beleidsbabbelarij.

De schrijvers van deze visie hadden een breed opgezet en doordacht voorbeeld op hun bureau liggen. Het rapport Naar een lerende economie van de Wetenschappelijke Raad voor het Regeringsbeleid (WRR) schetste een jaar geleden genuanceerd wat er in dit en andere landen allemaal is geprobeerd om een goed opgeleide beroepsbevolking optimaal te laten profiteren van de vruchten van wetenschappelijk werk. Daar zijn geen gouden formules voor. In de meeste geslaagde voorbeelden speelde de overheid een belangrijke voorwaarden scheppende rol.

De WRR komt tot betrekkelijk bescheiden aanbevelingen. Zoek het in een flexibele kennisinfrastructuur, zorg dat alle vormen van onderwijs, bedrijven en overheden profijt trekken van een zo goed mogelijke kenniscirculatie. Ga niet voorspellen waar de inwoners van dit land hun boterham mee zullen verdienen. Mik op Bloei in plaats van Groei.

Makkelijker is het niet. Verstandig wel. Maar ja, Beleid vraagt om maatregelen die in een persbericht passen. Dus moet NWO, de Nederlandse organisatie voor wetenschappelijk onderzoek, flink op de schop. Om te komen tot meer regie van het wetenschappelijk onderzoek in dit land. Van lappendeken naar een nationaal discours en centrale programmering heet het parmantige advies dat de bewindslieden hebben besteld.

Dat is het mooie van Beleid, het suggereert kracht, visie en zeggenschap. Puntje is nog wel dat de universiteiten en in mindere mate hogescholen waar veel van het onderzoek iedere dag gebeurt op grond van een ouder stukje Beleid in hoge mate zelfstandig zijn. En dus ook nog wat te zeggen hebben over welke onderzoeksvelden zij aanmoedigen. Nog even een Hoofdlijnenakkoord opleggen.

Den Haag kan natuurlijk gewoon de geldkraan een beetje dichtdraaien om de ‘centrale programmering’ richting favoriete thema’s te sturen. De rol van NWO was daartoe al versterkt. Dat gebeurde in het Topsectorenbeleid. Nu zijn onderwerpen als big data en gezond ouder worden in. Straks misschien eindelijk vliegende schotels. Hopelijk op schone stroom.

Centrale sturing van wetenschap blijft een populaire dagdroom van bestuurders. Hans Clevers, de begenadigde beta-onderzoeker en tevens president van de Koninklijke Nederlandse Academie van Wetenschappen, illustreerde dat gister in deze krant door het gehavende plan tot samenvoeging van de aan de KNAW toevertrouwde geesteswetenschappelijke instituten nog eens aan te prijzen. Met minder dan 200 onderzoekers op een campus bijeen mis je kritische massa, zei de vertrekkende bestuurder. Als dat waar is, konden de meeste letterenfaculteiten in Nederland wel sluiten.

Ter relativering: donderdag vernietigde de Ondernemingskamer van het Gerechtshof in Amsterdam het besluit van dezelfde KNAW om het samenwerkingsinstituut van hartonderzoekers ICIN te sluiten. Dat was wegens succes opgeheven. Omdat de KNAW de bespaarde 1 miljoen nodig heeft voor z’n kritische geesteswetenschappelijke massa.

Beleid, je moet er reuze mee uitkijken. Overigens bezuinigt Den Haag rustig door. Ook op wetenschappelijk onderzoek.