Het grootste offer

Eerder deze maand werden in een enorme zeppelinloods in het hart van Silicon Valley de Breakthrough Prizes uitgereikt. Deze hoogste geldprijzen in de wetenschap, ieder 3 miljoen dollar groot, worden gefinancierd door de internetmiljardairs – waardige opvolgers van Alfred Nobel in explosieve kracht. Bij het op de Oscars geïnspireerde prijzengala schitterden vele sterren, niet alleen de eminente onderzoekers, maar ook techtitanen en Hollywoodacteurs. Met wie wil je op de foto: Mark Zuckerberg, Cameron Diaz of wiskundegenie Terry Tao?

De combinatie van deze drie werelden is minder vreemd dan u denkt. Zonder onderzoek geen internet en ook de filmindustrie heeft onlangs de wetenschap ontdekt. Zo kunt u op dit moment het leven van de jonge Stephen Hawking bewonderen in The Theory of Everything. De wormgaten en tijdreizen in de sciencefictionfilm Instellar zijn gebaseerd op het werk van de fysicus en co-producer Kip Thorn.

Er was bij het gala zelfs een supervip: een beroemde filmster die een beroemde wetenschapper speelt die een beroemde technologie bedenkt. De Britse acteur Benedict Cumberbatch werd bekend door zijn rol als de prettig gestoorde Sherlock Holmes in de BBC-serie Sherlock. Nu is hij te zien als Alan Turing in de film The Imitation Game. Turing was naast een briljant wiskundige en logicus, ook de geestelijke vader van de computer en daarmee ook van Google en Facebook. Driedubbele woordwaarde dus.

Goed beschouwd was Turings grootste bijdrage aan de wetenschap echter negatief. Hij sloeg namelijk de laatste nagel in de doodskist van een ambitieus programma om de wiskunde te automatiseren. Kun je een machine bouwen die van iedere stelling zegt of deze waar is of niet? Kort gezegd bewees Turing dat zo’n alleswetende leugendetector niet kan bestaan. Jammer ook voor alle fraudebestrijders.

De informatica is daarmee de enige wetenschap die geboren werd onder een vloek: vanaf het allereerste begin wist zij precies wat zij niet kon. De meeste kennis bleek buiten bereik van rekenmachines te liggen. Het glas was bij aankomst al half leeg.

Dit ongelukkig begin heeft de groei zeker niet geremd. Het werk van Turing leidde juist tot de explosie van de informatietechnologie. Ook in zijn eigen werk zien we die veelheid terug. De dramatische kern van de film is zijn heroïsche ontcijfering van de Duitse militaire codes tijdens de Tweede Wereldoorlog. Maar Turing had ook diepe ideeën over intelligentie (van mens en machine), scheikunde en biologie. Geen meteorietinslag dus die de halve fauna wegveegt, maar juist de vonk die een weelderige bloei tot leven bracht.

Is het verrassend dat een negatief resultaat zo’n positief gevolg heeft? Je kunt argumenteren dat de vondst van een fundamentele onmogelijkheid per definitie diepere lagen van begrip aanboort. De grote Nederlandse voetbalfilosoof heeft het al eens gezegd: elk nadeel heeft zijn voordeel.

Zo bewees de logicus Kurt Gödel dat de meeste wiskundige stellingen die waar zijn, überhaupt nooit bewezen kunnen worden – een directe voorloper van Turings resultaat. Was Gödel de laatste logicus? Allerminst. Hij gaf juist een vitamine-injectie aan zijn vakgebied.

Ook in de fysica vinden we productieve verliezen. De quantummechanica werd in 1900 door Max Planck gepostuleerd als „een wanhoopsdaad”. Hij schreef: „Ik was bereid ieder offer te brengen aan mijn vroegere fysische principes.” Dat offer, het idee dat energie in kleine pakketjes is opgedeeld, diende een hoger doel: het behouden van de verklarende werking van de wetenschap.

Achteraf gezien was de prijs die Planck betaalde groter dan hij zich toen realiseerde. Niet alleen kwam zijn principe volledig uit de lucht vallen, het leidde tot het verlies van het determinisme. Sindsdien regeerde het toeval in de fysica. En vele vragen werden ineens betekenisloos. Je kunt van een deeltje niet langer weten waar het is én waarheen het gaat. Ondanks deze dramatische verliezen wogen de voordelen toch zwaarder. Met de quantumtheorie begrijpen we hoe materie is opgebouwd.

Bij het eeuwige vooruitgangsoptimisme van de wetenschap is het goed stil te staan bij zo’n tijdelijke tegenslag, een omgekeerde Pyrrusoverwinning, de spreekwoordelijke stap terug om verder te springen. Soms moet een steen een eindje de berg omhoog rollen, om uiteindelijk verder te komen. Stenen doet dat maar weinig. Mensen gelukkig wel.

Turings leven was vol tragiek. Na een moeilijke jeugd en een niet gemakkelijk professioneel leven, dwong de Britse overheid hem als homoseksueel slopende hormooninjecties te nemen. De film heeft dan ook geen happy ending. Turing pleegde uiteindelijk zelfmoord, waarschijnlijk door een vergiftigde appel te eten – hij was een groot fan van Sneeuwwitje. Dat laatste dramatische element is verrassend genoeg niet in de film terug te vinden.

Hoe bizar dat juist hij de held was van deze avond vol glitter en glamour. De grootste prijs voor het grootste offer.