Haatcabaret

Bas Heijne

Voor moslims was er deze week slecht en goed nieuws. In de Tweede Kamer riep de PVV weliswaar op om alle moskeeën te sluiten, wat eigenlijk betekent dat alle moslims Nederland uitgezet moeten worden, aangezien „de Nederlandse eigenheid, identiteit en cultuur […] via immigratie en de baarmoeder om zeep worden geholpen.’’ Maar dan het goede nieuws: vrijwel tegelijkertijd verkondigde de Turkse president Erdogan opnieuw dat het moslims waren die Amerika hebben ontdekt: in zijn reisverslag had Columbus het immers over een moskee, ergens aan de kust van het hedendaagse Cuba! Erdogan wil op die plek een nieuwe moskee neerzetten. Turken die het een onzinverhaal vinden, in elkaar gefrommeld door religieus-nationalistische historici, hebben volgens de Turkse president een groot ego-probleem: „Geloof me, ze moeten ons niet.’’

Haat en waan – voor wie het nog niet door heeft: we beleven de hoogtijdagen van de nieuwe Contra-Verlichting. Bedreigde eigenheid, gefnuikte identiteit, vijanden die de waarheid verborgen willen houden – het zijn politieke jokers die overal gretig worden ingezet.

Vrijheid is er om ingeperkt te worden, gelijkheid om als leugen te worden ontmaskerd, verschillen moeten benadrukt worden. Cultuur is een stalen harnas om je te beschermen tegen vuige aanvallen van een vijandige buitenwereld. Als die er niet is, verzin je hem gewoon.

Ze moeten ons niet – de mantra van onze tijd.

Politiek is het verbluffend vruchtbare grond. Kijk naar het haatcabaret dat de afgelopen week door Nederland en Turkije werd opgevoerd. Het vertrek van de twee Turks-Nederlandse Kamerleden en het gebrekkige Motivaction rapport over IS-sympathieën onder jonge Nederlandse Turken was voor Ankara aanleiding om onmiddellijk de racisme-kaart te trekken en het vuur van de Turkse miskenning op te porren. In alle kwaliteitskranten werd weinig subtiel gesuggereerd dat Lodewijk Asscher op zijn beurt de ruzie met de Turkse regering gebruikte voor eigen politiek gewin – zijn partij zit hopeloos aan de grond en de weggestuurde Turkse PvdA’ers spelen in alle media de vermoorde onschuld.

Dat kan best, maar critici die Asscher louter opportunisme verwijten, sluiten hun ogen voor de onderliggende spanning. Er staat wel degelijk iets op het spel. In de tijd van Job Cohen heerste in de PvdA het idee dat integratie van minderheden iets anders was dan totale culturele aanpassing. Anders gezegd, om Nederlander te zijn moest je bijvoorbeeld nog best een beetje Turk kunnen blijven, dat hielp de boel juist vooruit. Integratie betekende, godzijdank, geen volledige assimilatie.

Een fraaie opvatting – jammer dat er niks meer van over is. Wiens schuld is dat? Van de PVV, van radicale moslims, van Erdogan? In de afgelopen week viel het woord integratie nog vaak, maar wie weet nog wat het betekent? De twee Kamerleden waren, zo blijkt uit menige reconstructie, vooral op de lijst gezet om de Turkse achterban binnen te halen, maar ze moesten vertrekken omdat ze de Turkse achterban bedienden. In de fractie botsen liberale Nederlandse Turken al jaren met de religieus-nationalistische Nederlandse Turken, net als in Turkije zelf. De zogenaamde „lange arm van Ankara’’ kan gemakkelijk aanleiding zijn voor spookverhalen over een vijfde colonne, maar ontkennen dat er door Turkije een actief nationalisme over de eigen grenzen heen wordt bedreven, lijkt me niet minder naïef.

Zie daar de worsteling van Asscher: zijn idee van integratie, iedereen een echte Nederlander met behoud van culturele achtergrond, dreigt in precies het omgekeerde te veranderen.

De tegenstelling tussen openheid en bedreigde eigenheid zorgen voor spanningen in zowel Nederland als Turkije. In Nederlander woedt strijd over wat een Nederlander moet zijn, in Turkije over wat een goede Turk is – geen wonder dat vrijwel niemand meer een idee heeft wat integratie nu eigenlijk is. Asscher kan protest aantekenen tegen de ondoorzichtige doelstellingen van Turkse organisaties, die „de integratie’’ zouden belemmeren, maar de PVV is zelf net zo ondoorzichtig en koestert inmiddels extremere ideeën dan Erdogan. Mogen autochtone Nederlanders vrijuit wel de PVV aanhangen en Nederlandse Turken niet Milli Görüs? Als Nederlanders vrijuit neo-nationalistisch mogen zijn, mag Nederlandse Turken dat recht ontzegd worden vanwege „gebrekkige integratie’’? Als Thierry Baudet mag roepen dat mannen en vrouwen fundamenteel ongelijk zijn, mogen Nederlandse Turken dat dan niet?

Het oude idee van integratie veronderstelde de mogelijkheid van een gedeelde identiteit. Dat ideaal lijkt morsdood. Dat is niets minder dan een tragedie.