Topvrouwen: nog even de weerstand overwinnen en dan komen ze er echt

epa03786991 Participants of the Dirndl world record attempt celebrate in Speyer, Germany, 13 July 2013. During the pretzel feast the dirndl world record was broken with more than 1,900 people wearing traditional southern dress worn in Germany. EPA/Uwe Anspach Foto ANP

Als we het doen, dan ook maar meteen gründlich, moet de Duitse regering gedacht hebben toen ze deze week besloot om zich actief te bemoeien met het aantal topvrouwen. De eerste ingreep is namelijk meteen een forse: een vrouwenquotum mét een pittige sanctie voor bedrijven die zich daar niet aan houden. Als in 2016 30 procent van de raden van commissarissen niet uit vrouwen bestaat geldt: die stoelen blijven leeg. Er komt een vrouw, of er komt niemand. En nee, niet eerst een waarschuwing of een boete.

Weerstand is waarschijnlijk

Dat er in Duitsland een vrouwenquotum komt, is niet zo uitzonderlijk. Meer Europese landen hebben dat. En de Europese Commissie werkt aan wetgeving die voor alle EU-landen geldt. Maar de Duitse straf is wel direct hard, al geldt de maatregel vooralsnog slechts voor de 108 grootste beursgenoteerde bedrijven.

Om aan het quotum te voldoen, moet het aantal vrouwelijke commissarissen in Duitsland ongeveer verdubbelen, volgens cijfers van de Europese Commissie. De weerstand daartegen zal groot zijn, zegt Mijntje Lückerath, hoogleraar corporate governance aan Tilburg University. Een (bij)baan dankzij een sanctie is “niet de leukste start van je commissariaat”.

In Nederland wordt al langer gediscussieerd over het aantal vrouwen aan de top. Dat leidde in januari 2013 tot een wettelijk streefgetal, dat eraan moet bijdragen dat de raden van bestuur en commissarissen van grote bedrijven voor minimaal 30 procent uit vrouwen bestaan. Lukt dat niet, dan moeten ze dat uitleggen in hun jaarverslag.

En ook andere Europese landen waren er sneller bij dan de Duitsers. Sinds 2008 moet in Noorwegen (geen EU-lid) 40 procent van de commissarissen van beursgenoteerde bedrijven vrouw zijn. Lukt dat niet, dan volgt een waarschuwing en vervolgens een geldboete. Echt hardleerse bedrijven kunnen zelfs van de beurs gehaald worden. Het quotum leidde in Noorwegen tot resultaat: volgens cijfers die de Europese Commissie eerder dit jaar publiceerde, zijn in geen enkel ander Europees land zoveel commissarissen vrouw (44 procent).

Italië hanteert een vergelijkbaar systeem. Ook daar krijgen bedrijven eerst een boete als de top niet voor minimaal een derde uit vrouwen bestaat. Daarna volgt een boete, en uiteindelijk vervallen de functies van alle bestuursleden. In België verliezen de bestuursleden hun beloningen als het quotum van een derde vrouwen niet gehaald wordt, in Frankrijk wordt de benoeming van een bestuurder ongeldig verklaard als die niet overeenkomt met het quotum (20 procent vrouwen in 2014, 40 procent in 2017).

En de uitdaging dus groot

Toch wordt in de meeste Europese landen alleen nog gediscussieerd over een quotum. De weerstand ertegen is groot, constateerde de Europese Commissie al eerder in een rapport. Op initiatief van eurocommissaris Viviane Reding wordt een vrouwenquotum in de toekomst waarschijnlijk verplicht gesteld in Europese wetgeving. Maar intussen is het, zo staat in het rapport, “de grootste uitdaging” van veel landen om uit te vinden hoe “die weerstand van het publiek en van bedrijven overwonnen kan worden”.

Of in Nederland ook een quotum volgt op het huidige streefgetal – dat in 2016 afloopt – is nog niet duidelijk. Het Nederlandse poldermodel is in elk geval niet dreigend genoeg gebleken als het gaat om het aantal vrouwen in de raden van bestuur: dat blijft met 6 procent ernstig achter. De eis dat bedrijven zich daarvoor moeten verantwoorden in hun jaarverslag, wordt ook genegeerd. “Misschien moeten we dáár eerst eens mee beginnen”, zegt hoogleraar Lückerath. “Als de wet zegt dat bedrijven het moeten uitleggen als zij het streefgetal niet halen, moet de wetgever ervoor zorgen dat die wet wordt nageleefd.”