‘Sorry, dit gaat niet over jou, dit gaat over iets groters’

Met biologische tomaten kopen op de markt redden we het niet. „Aandacht voor klimaatverandering is niet nieuw, maar het is altijd behandeld als een voetnoot.”

Naomi Klein: „Dit boek wil de zuilen binnen de actiebeweging met elkaar te verbinden” Foto Ed Kashi

Iedereen krijgt ervan langs in Naomi Kleins nieuwe boek No Time. Verander nu voordat het klimaat alles verandert. Niet alleen de olie-industrie, overduidelijk de bron van alle kwaad. Ook de milieubeweging, die zich heeft laten inpakken door de olie-industrie. Ook president Obama, omdat hij in 2009 een zeldzame kans heeft laten liggen om de Amerikaanse economie te verduurzamen toen hij zowel de bankensector als de auto-industrie met staatssteun overeind moest houden. En de consument natuurlijk, die winkelen als vermaak is gaan beschouwen.

Willen we de opwarming van de aarde tot twee graden beperken, een doel waar volgens Klein bijna niemand meer in gelooft, dan moet de CO2-uitstoot per direct met acht tot tien procent per jaar omlaag. Dat kan alleen bereikt worden als het hele kapitalisme op de schop gaat. Ook per direct dus. We moeten weer gaan consumeren op het niveau dat we gewend waren in de jaren zeventig.

Dat is geen onmogelijke opgave, betoogt de Canadese activist (44) tijdens een gesprek in haar Amsterdamse hotel. „Ook het klimaatbeleid van de Europese Unie als geheel is sinds het uitbreken van de economische crisis teleurstellend geweest. Terwijl mensen heus niet te beroerd zijn om dingen op te geven. Als ze maar begrijpen dat het deel uitmaakt van een plan dat uiteindelijk tot een beter leven leidt.”

Hoe groot is uw eigen ecologische voetafdruk? U vliegt voor uw werk de hele wereld over.

„Tot vijf jaar geleden, toen ik begon met het onderzoek voor dit boek, was mijn voetafdruk verschrikkelijk. Mensen zoals ik hebben de neiging van de ene conferentie naar de andere te gaan. Dat doe ik niet meer. Ik ben tien keer minder gaan vliegen, alleen nog als het nodig is voor onderzoek. Maar nu, met de presentatie van dit boek, is het weer helemaal uit de hand gelopen. Elke transatlantische vlucht is er al een te veel.”

Heeft u overwogen dit interview via Skype te doen?

„De afgelopen tijd heb ik op twee conferenties toespraken gehouden via Skype en de mensen waardeerden dat. Maar uitgeverijen vinden nog altijd dat een auteur ook echt aanwezig moet zijn. Ik denk dat ze dat verkeerd zien. Bovendien moeten ze veel kosten maken voor de vluchten en hotels. Het zou beter zijn als ze dat geld besteden aan een goede videoverbinding.”

In het begin van uw boek schrijft u dat u voorheen weinig aandacht had voor klimaatverandering. Hoe kan dat? De onderwerpen uit uw eerdere werken zijn er nauw verwant aan.

„Ik zag het vooral als het probleem van iemand anders. Wat ik probeerde te laten zien is hoe we klimaatverandering ontkennen. Wij allemaal, de ene dag meer dan de andere. Dat is de staat waarin we verkeren: het weten en tegelijkertijd niet weten, het zien en tegelijkertijd wegkijken. Slechts een kleine minderheid van de mensen is in staat om de hele tijd bij de les te blijven. Aandacht voor klimaatverandering is niet nieuw, maar het is altijd behandeld als een voetnoot in plaats van de infrastructuur van onze wereld.”

De vereiste reductie in CO2-uitstoot gaat volgens u verder dan de stedelingen die het leuk vinden om op zaterdag naar de biologische markt te gaan. Wat moeten zij anders doen?

„Ik denk dat het belangrijk is om moestuinen aan te leggen en naar biologische markten te gaan, maar het mag geen vervanging worden voor politiek. We mogen het niet verwarren met wat er nodig is om een catastrofale klimaatverandering te voorkomen. We zijn allemaal producten van onze tijd en dus van het neoliberalisme. Velen van ons hebben nooit anders meegemaakt. Toen ik No Logo schreef vroegen mensen vaak aan me wat voor gymschoenen ze moesten kopen. Dan antwoordde ik: het spijt me zeer voor je, maar dit gaat niet over jouw zorgen over wat je wel en niet moet kopen. Dit gaat over iets groters. Omdat we onszelf in de eerste plaats als consumenten zien, vragen we ons meteen af hoe we onze levensstijl kunnen veranderen. Het is het enige terrein waarop we denken enige invloed te hebben. We kunnen kiezen: of we reorganiseren ons voedsel via regelgeving zo dat voedsel systematisch lokaler wordt geproduceerd, of we doen dat niet. Dan krijgen we een aardige nichemarkt voor biologisch eten en verandert er heel, heel weinig.”

Het paradigma is nu dat de macht bij consument ligt.

„Mijn overtuiging is voor een deel gebaseerd op de ervaringen in mijn eigen land. Canadezen zijn behoorlijk milieubewust, vooral in de progressieve steden, zoals mijn woonplaats Toronto. We hebben goede fietspaden, goed openbaar vervoer, mijn buurt is zo ingericht dat parkeren ontmoedigd wordt. Elke week zet je je groene bak buiten en dat werkt fantástisch.

„Toch ligt de Canadese CO2-emissie 27 procent boven de norm van het Kyoto-protocol. Wij zijn de grootste klimaatcrimineel ter wereld. Dat heeft niets te maken met individueel gedrag. Het is omdat we de teerzanden in Alberta overhoop halen voor oliewinning en zo meer CO2 uitstoten dan we met individueel gedrag kunnen rechtzetten. Het gevolg is dat ook bewuste mensen zich alleen maar onmachtiger voelen.”

Is het eindresultaat dan erger, omdat mensen wel moeite hebben gedaan en daardoor zwaarder zijn teleurgesteld?

„Ja. Het zorgt voor een ongelofelijk gevoel van hopeloosheid. Maar dat is aan het veranderen. Er is een golf aan activisme ontstaan om de oliewinning uit teerzanden te stoppen. Deze week zijn er vijfenzeventig mensen gearresteerd die probeerden de aanleg van een oliepijpleiding tegen te houden. Er waren elfjarige kinderen en oma’s bij. Een paar jaar geleden was dat nog onvoorstelbaar. Mensen begrijpen tegenwoordig dat het niet genoeg is om plastic zakjes te weigeren of wat vaker de fiets te pakken.”

Hoe invloedrijk is die beweging werkelijk? In de Amerikaanse Senaat kwamen de voorstanders van de omstreden oliepijplijn Keystone XL vorige week nog maar één stem tekort om het project erdoor te krijgen.

„Toen oliemaatschappij TransCanada de pijp drieënhalf jaar geleden kocht, dachten ze dat toestemming een hamerstuk zou zijn. Uit het feit dat het nog steeds niet rond is blijkt dat er iets verandert. Elke pijpleiding die nu vanuit de teerzanden gepland is, krijgt te maken met felle weerstand. We hebben ze omsingeld. Het lukt ze maar niet om die olie naar de zee te krijgen. Tegelijkertijd daalt de olieprijs dramatisch snel. Dat is slecht voor de teerzandindustrie, omdat de exploitatie heel duur is. Investeerders beginnen te twijfelen aan het project. In het afgelopen jaar hebben Shell, Statoil en Total allemaal projecten in de teerzanden afgeblazen.”

Van alle mensen die schrijven over klimaatverandering heeft u zo ongeveer de grootste boodschap: alles moet anders, terwijl er nauwelijks tijd is. Hoe realistisch is dat?

„Als je eerlijk bent over de omvang van de problemen zullen mensen juist van je verwachten dat je meer van ze vraagt dan de klimaatbeweging nu doet. Ik denk niet dat dingen hoeven te mislukken omdat ze zo groot zijn. Dit boek is vooral een poging om de zuilen in de actiebeweging met elkaar te verbinden. We zijn nogal opgedeeld: de één is met voeding bezig, de ander met klimaatverandering, weer een ander met eerlijke handel, met armoede of oorlog. Ook dat is een product van onze tijd: we hebben geen bewegingen meer maar NGO’s. Ook wij zijn geprofessionaliseerd, maar we hebben juist brede bewegingen nodig.”

U haalt onderzoek aan waaruit blijkt dat het mogelijk is om vóór 2030 alle energie uit wind, water en zon te winnen, maar u besteedt weinig aandacht aan de kosten ervan.

„Er zijn uiteenlopende schattingen en ik denk dat geen ervan erg betrouwbaar is. Ja, er zijn hoge kosten, maar ook hoge opbrengsten. Het zou bijvoorbeeld ook veel banen opleveren. Ik denk niet dat de kosten de beperkende factor zijn.”

Gevestigde belangen kunnen tegen uw boek inbrengen dat u geen oog heeft voor de kosten en de gevolgen voor economische groei.

„Daarom moeten we praten over waar het geld zit in ons economische systeem. Over belastingparadijzen en waarom Nederland zo’n corrupt toevluchtsoord is voor bedrijven die hun belasting niet willen betalen. Als je eenmaal begint te praten moet je het over alles hebben.”

Naomi Klein: No time. Verander nu, voor het klimaat alles verandert. De Geus, 608 blz. € 29,95