Bestaan de talen en filosofie straks nog?

Geesteswetenschappen op de UvA moet fors bezuinigen, studenten protesteren ertegen op straat. Op de andere universiteiten gaat het beter met studies als geschiedenis en de talen. Misschien hebben ze in Amsterdam te laat ingegrepen?

Een „slachting!” Zo noemen studenten de bezuinigingen bij de faculteit geesteswetenschappen van de Universiteit van Amsterdam. Ze protesteren in de binnenstad. Docenten demonstreren mee omdat wéér wordt gesneden in een academische tak die het toch al zwaar heeft. Maar hoe somber zijn de vooruitzichten voor geesteswetenschappen nu echt?

De decanen van de faculteiten geesteswetenschappen elders zijn positief gestemd, zo blijkt uit een rondgang die deze krant maakte. Natuurlijk: minder studenten, minder gelden van overheid en fondsen. Maar geen van de decanen die deze krant sprak, zegt drastisch te moeten reorganiseren. Wel zijn bezuinigingen gaande, en hervormingen, vooral van masterstudies. „Misschien is het tijd voor een wervingscampagne”, zegt decaan Margot van Mulken van de Radboud Universiteit in Nijmegen. De slogan? „Als je voor kunst en cultuur kiest, heb je kloten.”

De leiders van de faculteiten geesteswetenschappen – onder meer de talen, geschiedenis en filosofie – hebben wel te doen met collega Frank van Vree van de UvA. Op diens faculteit moet vóór 2018 structureel 7 miljoen euro worden bezuinigd. De faculteit heeft nu een budget van 82 miljoen, de totale UvA 580 miljoen.

Van Vree wil ingrijpend hervormen. Zo zouden de bachelor-studies een model krijgen waarin veel eerstejaars dezelfde propedeuse volgen voor ze zich specialiseren. Ook wil hij minder masterstudies en moeten de talen meer samenwerken.

De plannen leidden tot brede kritiek. De geesteswetenschappen in Amsterdam zouden een allegaartje worden en een onacceptabel niveau krijgen. Studenten en docenten bezetten woensdag de faculteit in de Amsterdamse binnenstad. Gisteren demonstreerden ze opnieuw.

Elke decaan geesteswetenschappen herkent de situatie van de UvA. Ze hekelen vooral de teruggelopen financiering van de overheid. De faculteiten hebben jaren achter de rug waarin studies zijn geschrapt – vooral talen – en opgegaan in brede vakken. En dan kregen dit jaar ook nog 26 van de 212 studies in de geesteswetenschappen een onvoldoende van accreditatieorganisatie NVAO.

„Dit had ons ook kunnen treffen”, zegt decaan geesteswetenschappen Van Mulken van de Radboud. Haar faculteit herschikte masterstudies na het rapport van de commissie-Cohen (2009) over de toekomst van geesteswetenschappen. En de faculteit is nog niet klaar. „We kijken kritisch hoe we onze masters opnieuw kunnen inrichten. Het bachelor-systeem veranderen we niet, we kiezen bewust voor behoud van losse studies.”

Kikker in een glazen pot

Heeft de UvA zich misschien te laat gerealiseerd dat ze moest bezuinigen? „Veel te laat”, zegt een decaan geesteswetenschappen die anoniem wil blijven, eraan toevoegend dat de in 2012 begonnen Van Vree weinig is te verwijten.

Vijf jaar geleden vergeleken de tien decanen van de Nederlandse faculteiten geesteswetenschappen in een reactie op het rapport-Cohen hun vakgebied al met een kikker in een glazen pot waarin water aan de kook wordt gebracht. De kikker went geleidelijk aan de temperatuur en beseft pas op het laatste moment het fatale gevolg.

Zo erg is het nu niet meer, vinden de decanen. Maar nog steeds zijn de geesteswetenschappen „kwetsbaar”, zegt Arie de Ruijter, die volgende maand stopt als decaan van de Universiteit van Tilburg. „We zijn nog niet attractief genoeg voor toekomstige studenten. Ook passen we niet in de universitaire kennisfabriek, waarin alles wat geleerd wordt direct toepasbaar moet zijn en economisch nut moet hebben. Dat is gevaarlijk.”

Studies met enkele aanmeldingen per jaar moesten wijken. De Universiteit Leiden bracht sommige talen onder bij bredere opleidingen. Portugees bij Latijns-Amerikastudies, Assyrisch bij Oude culturen van de mediterrane wereld. Een „robuuste omgeving creëren”, noemt decaan Wim van den Doel dat. „Bachelors iets breder trekken, dan krijgen studenten iets langer de tijd om een specialisme te kiezen.”

Ook bij de Vrije Universiteit volgen eerstejaars bij vier van de acht bachelor-studies soms dezelfde vakken, maar decaan Michel ter Hark vermijdt de term brede bachelor die aan de UvA voor zoveel ophef zorgt. „Ik denk niet dat je één propedeuse voor alle studenten kunt maken, daarvoor verschillen de onderdelen te veel. Wel zoeken we steeds meer de aansluiting met andere wetenschappen zoals informatica.”

Een bachelor zo breed als straks bij de UvA gaat ook de meeste andere decanen te ver. Van Vree heeft wel een medestander in De Ruijter. Hij kreeg bij zijn aantreden in Tilburg in 2007 de opdracht een levensvatbare, herkenbare faculteit te maken. Hij koos voor een verdeling in drie departementen, met veel samenwerking en basismodulen die voor elke bachelor-student dezelfde zijn. „Ik vind: waar je breedte hebt, moet je die gebruiken”, zegt De Ruijter. „Dat kan vooral in de propedeuse, waarin juist het oriënterende past, het verwijzende, het selectieve.”

Geldgebrek

De Ruijter zegt dat hij niet de enige is die er zo over denkt in het landelijke overleg van de tien decanen geesteswetenschappen. „Maar achter de katheder heb ik minder medestanders dan in de koffiepauze.” Hij wijst op geldgebrek. „Al die hoogleraren die vinden dat je opleidingen zuiver moet houden, moeten dan ook accepteren dat sommige zullen verdwijnen. Of je moet met alle faculteiten naar een landelijke taakverdeling. De werkelijkheid: een opleiding moet kostendekkend zijn.”

Geen van decanen geesteswetenschappen met wie deze krant sprak zegt te moeten bezuinigen als de UvA. De Ruijter: „Wij hebben de grootste reserve van de universiteit. Ik wist dat er slechtere tijden zouden aankomen.” Ook andere decanen zeggen dat hun faculteit financieel gezond is.

Maar dan nóg zijn hervormingen niet te voorkomen, zegt Van Mulken. Ze wijst erop dat bètastudies relatief veel geld per student krijgen, terwijl de uiteenlopende alfastudies in verhouding duurder zijn. „Daar blijf ik me tegen verzetten. Maar een opleiding voor twee studenten in de lucht houden kan echt niet meer.”