Vrijdag bij het Nationale Toneel

‘Vrijdag’ (1969), over incest tussen vader en dochter, is Hugo Claus’ meest omstreden stuk. Passend bij de vrijheidsdrang van de jaren zestig zag Claus de incest als ‘zuivere liefde’. Drie makers vertalen die explosieve materie naar het nu.

Ariane Schluter (Jeanne), Stefan de Walle (Georges) en Vincent van der Valk (Erik) in Vrijdag bij het NT. Foto Leo van Velzen

‘Er is in dit gezin een ramp gebeurd, de ramp van incest”, zegt regisseur Casper Vandeputte over zijn regie. „Ik wil graag laten zien met welke rituelen wij het leven na zo’n ramp weer oppikken.” Tijdens een repetitie met Ariane Schluter als Jeanne, Stefan de Walle als Georges en Sallie Harmsen in de rol van Christiane legt Vandeputte het accent op de onderlinge verhoudingen tussen de spelers. Voor hem is dit „het fundament van Vrijdag”.

Incest is het grote woord van het stuk. Maar Vandeputte wil niet dat zijn voorstelling „een reflectie is op incest of seksueel misbruik, dat maakt het te eendimensionaal”. In zijn visie is Georges „gehard in de gevangenis, waar hij heeft nagedacht over schuld. Was het fout wat hij deed? De ontluikende seksualiteit van zijn dochter brengt hem in de war. In wanhoop probeert hij zich voor haar af te sluiten, en dat is weer onverdraaglijk voor Christiane.”

Over haar rol als de „wonderzoete” Christiane zegt Sallie Harmsen: „Zij is wanhopig op zoek naar contact met haar vader die haar heeft verstoten, omdat hij niet kan omgaan met haar seksuele aantrekkingskracht. Hij begeert zijn eigen dochter. Zij onderneemt poging na poging haar vader te bereiken, en als laatste redmiddel grijpt ze naar de seksualiteit die tussen hen in staat: als zijn begeerte de kloof vormt tussen vader en dochter, moeten ze deze duivel uitdrijven.” Volgens Stefan de Walle heeft Georges zijn dochter „het huis uitgestuurd uit zelfbescherming, maar telkens komt zij naar hem terug”.

Al is het zedendelict een ramp, toch gaat het gezin er niet aan te gronde. „Volgens mij gaat het stuk vooral over het huwelijk”, zegt Ariane Schluter over Jeanne. „Hoe leef je verder na een zware crisis, op de brokstukken van het verleden? Ik houd van het optimisme van Jeanne, van haar energie om verder te willen leven.”

Claus schreef in Vrijdag voor dat de liefdesscène tussen vader en dochter plaatsvindt in een droom van Georges. „Die droom is overrompelend”, aldus Vandeputte. „Hij kan de liefde niet meer ontkennen. Het is zowel confrontatie als bevrijding. Vanaf dit moment kan Georges weer vrij ademhalen. In de woonkamer koestert hij een portret van Christiane, hij vergeet haar niet. Maar begint wel aan een nieuw bestaan met Jeanne. Hij gaat door. Het verder leven, dat sprak mij aan aan dit stuk.”