Van lappendeken naar waterhoofd

Onderzoekfinancier NWO moet op de schop, vindt de regering. De 625 miljoen euro moet anders worden verdeeld.

Dr. Amir Saedi controleert een microscoop in het ARCNL, een gloednieuw onderdeel van de op te heffen stichting FOM. Foto: Merlijn Doomernik

Een bureaucratisch waterhoofd. Dat krijgt NWO als de reorganisatie doorgaat die deze week is opgelegd door minister Jet Bussemaker (PvdA) en staatssecretaris Sander Dekker (VVD) van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap. NWO is de organisatie die jaarlijks het meeste overheidsgeld voor onderzoek (625 miljoen euro) verdeelt.

De waterhoofdwaarschuwing komt van de Koninklijke Nederlandse Akademie van Wetenschappen (KNAW), in reactie op de Wetenschapsvisie 2025 die Bussemaker en Dekker dinsdag publiceerden. Ook werkgeversorganisatie VNO-NCW zegt zich grote zorgen te maken over de reorganisatie.

Bussemaker en Dekker willen het wetenschappelijk onderzoek in Nederland stroomlijnen. In de loop van volgend jaar wordt een beperkt aantal maatschappelijke thema’s geselecteerd – bijvoorbeeld gezond ouder worden en recycling – waaraan allerlei vakgebieden samen onderzoek gaan doen. NWO moet de multidisciplinaire onderzoeksvoorstellen te beoordelen, maar is nu te star en te verkokerd georganiseerd, in acht gebieden. De besturen ervan hebben te veel macht, ze houden te zeer vast aan hun budget en onderzoeksvoorstellen worden te beperkt binnen het eigen vakgebied beoordeeld, aldus Bussemaker en Dekker.

Twee eerdere commissies vonden NWO in 2008 en 2013 al een ‘onoverzichtelijke lappendeken’. Met die adviezen is niets gedaan. Nu wordt er hard ingegrepen. Er komt een raad van bestuur die alle beslissingen neemt over budgetten en programmering. Die gaat ook de onderzoeksinstituten van NWO besturen. De negen gebieden (waarvan sommige een stichting) worden meer geïntegreerd.

De raad van bestuur krijgt adviezen van bedrijfsleven, maatschappelijke organisaties, ministeries, universiteiten en wetenschappers.

De veranderingen zijn gebaseerd op het rapport van ABDTOPConsult, een adviesbureau van de rijksoverheid, dat NWO dit jaar heeft doorgelicht.

President Hans Clevers van de KNAW vreest voor de kwaliteit van het wetenschappelijk onderzoek in Nederland. „We erkennen dat NWO zich moet aanpassen, maar het moet een organisatie blijven vóór onderzoekers, bestuurd door onderzoekers.”

Rob Hamer, hoofd onderzoek en ontwikkeling (R&D) bij Unilever, vindt het „overbodig en gevaarlijk om zo drastisch in te grijpen”. Hij ziet dat NWO moet veranderen, maar vraagt zich af hoe NWO de nieuwe wetenschapsagenda moet coördineren als men tegelijkertijd enkele jaren bezig is de zaak intern aan te passen.

Hamer is tevens hoofd van de technologiecommissie binnen VNO-NCW en bestuurslid van FOM, een van de stichtingen binnen NWO die opgeheven wordt. FOM stuurt natuurkundig onderzoek aan, heeft 1.100 mensen in dienst en werkt veel met de industrie samen. Hamer noemt het „een parel” binnen het Nederlandse wetenschapslandschap. „Je loopt nu het risico die kwijt te raken.”

De werkvloer van NWO voelt zich vooral overvallen. „We hebben pas eind vorige week van die reorganisatie te horen gekregen”, zegt Wim van Saarloos, directeur van de stichting FOM. Volgens hem zijn er genoeg mogelijkheden om de acht gebieden meer samen te laten werken, en de organisatie meer open te stellen voor de buitenwereld. Zo is vorig jaar voorgesteld een wetenschappelijke raad op te richten die het aanspreekpunt wordt voor bedrijven en maatschappelijke organisaties. Die raad kan dan voor multidisciplinair onderzoek de juiste NWO-gebieden bij elkaar brengen. „We kunnen ook een deel van het budget reserveren voor multidisciplinair onderzoek.”

Bestuursvoorzitter Jos Engelen van NWO, mede-opdrachtgever van de evaluatie door ABDTOPConsult, vindt dat zijn organisatie zich moet aanpassen en meer op multidisciplinariteit moet richten. Er moet wel een duidelijke rol blijven voor de wetenschappers. Daarover gaat hij in gesprek met de vakgebiedvoorzitters. „NWO blijft ván en vóór wetenschappers.”