Rel-hoogleraar betrapt zichzelf op radicalisering

Ledenlijst van ‘schaduwelite’ was vooral een marketingtruc. „Het zou kunnen dat ik mezelf lichtelijk overschreeuw.”

Foto Hollandse Hoogte

Een korte blik op de tweets die Ewald Engelen de afgelopen tijd verstuurde leert dat de hoogleraar er een missie van heeft gemaakt om de financiële sector in het gareel te krijgen. Als een moraalridder die het gemunt heeft op halsstarrige bankiers en verzekeraars die hun leven maar niet willen beteren. Dat is ook de kern van zijn jongste boek, De schaduwelite. Voor en na de crisis. Niets geleerd, niets vergeten, waarover deze week ophef ontstond.

Bij vrijwel alles wat er gebeurt in de sector staat Engelen vooraan om op internet harde noten te kraken. Hij is zeker de enige niet, er zijn meer Nederlandse ‘financiële prominenten’ die op Twitter hard tekeergaan. Engelen gaat hooguit wat verder. Andere specialisten die ook kritisch zijn over banken, kwalificeren zijn commentaar nogal eens als ongenuanceerd. Tegelijkertijd wordt dat commentaar gretig geconsumeerd.

„Banken zetten Brussel onder druk om plannen in de vuilnisbak te gooien om grote financiële instellingen te hervormen: het chanteren gaat door”, twitterde hij afgelopen zondag nog, om vijf voor acht ’s ochtends. Zijn strijd stopt nooit.

Op zijn Twitter-profiel omschrijft Engelen zichzelf als een „gentleman-hooligan”, een „troublemaker”, „gespecialiseerd in intellectuele provocatie”. Van polemiek is hij nooit vies geweest. In 2012 was hij kortstondig columnist voor het maandblad van de SER. Hij moest vertrekken na een kritische column over de vakbonden. Daarop reageerde hij met een column in De Groene Amsterdammer onder de kop „Kutcensuur bij de SER”. Het was hem bij de SER kwalijk genomen dat hij nogal eens schuttingtaal gebruikte.

Afgelopen dinsdag kwam de hoogleraar zelf onder het vergrootglas te liggen. Enkele weken geleden bracht hij De schaduwelite uit, waarin hij stelt dat het perverse financiële systeem van voor de crisis nog steeds bestaat. Ondanks alle maatschappelijke roep om verandering. Een schaduwelite van hooggeplaatste politici, toezichthouders, academici, bankiers en verzekeraars heeft er volgens Engelen alles aan gedaan om het oude systeem in stand te houden.

Het boek opent met een lijst van die elite: premier Rutte, DNB-president Knot, hoogleraar ondernemingsfinanciering en financiële markten Arnoud Boot, ABN Amro-topman Gerrit Zalm en nog ruim zestig anderen.

In een uitzending van KRO-programma Altijd wat vertelde Engelen dinsdag dat die lijst eigenlijk maar een „gimmick” was, een marketingtruc om lezers het boek te laten kopen. Je moet zo’n boek toch „aantrekkelijk” maken, zei hij.

Onduidelijke criteria

De kritiek van de journalist in het programma: wat voor ‘bewijsmateriaal’ had hij eigenlijk voor het aanwijzen van deze schuldigen? Waar was de wetenschappelijke onderbouwing? Engelen erkende dat de criteria voor de lijst niet heel duidelijk waren. Hij had er spijt van, zei hij. De lijst is uit de tweede druk geschrapt.

De publieke reacties op de uitzending waren niet mis. In de Volkskrant werd de parallel getrokken met de frauderende hoogleraar Diederik Stapel. Volgens Engelen was de lijst een idee van zijn uitgever, Amsterdam University Press (AUP). Die reageerde gisteren met de verklaring dat de beslissing om de lijst op te nemen „in onderling overleg” was genomen en wilde geen antwoord geven op de vraag wiens idee het was.

Wat voorafging? Onder sommige economen geniet Engelen niet veel aanzien. Dat is vooral omdat hij geen ‘echte’ econoom is. Hij is hoogleraar financiële geografie aan de Universiteit van Amsterdam. Hij promoveerde daar als sociaal en politiek filosoof.

Engelen wordt door velen gewaardeerd, omdat hij de vertaalslag van het abstracte academische naar het brede publiek goed kan maken. Hij heeft een groot retorisch talent. Twitter was zijn oorspronkelijke medium, al snel werd hij vaste gast bij Pauw & Witteman. Zijn scherpe analyse doet het goed in de slag om de kijkcijfers.

Dat leverde hem andere podia op, zoals De Groene en NRC Handelsblad, waarin hij respectievelijk columns en opinieartikelen schrijft. Het een versterkte het ander. En ook Engelens geloof in zichzelf en zijn ideeën.

In een opvallend openhartige column in De Groene uit juli dit jaar maakte hij duidelijk wat al die exposure, vooral die via sociale media, met hem deed. Onder de kop „geretweet, ergo sum”, schreef hij: „De laatste tijd betrap ik me er steeds vaker op niet meer uitsluitend gedreven te worden door de zaak, maar door narcistische aandriften. Twitter is voor mij steeds minder een nieuwsmedium geworden en steeds meer een klankkast van eigen gelijk en voortreffelijkheid.”

Proces van radicalisering

Engelen gaf in Altijd Wat nog een andere verklaring voor zijn uithalen: „Ik heb de laatste jaren een proces van radicalisering doorgemaakt. Ik heb geconstateerd dat alle redelijke pogingen om duidelijk te maken dat er iets moet veranderen in de bancaire sector niets hebben uitgehaald.” Hij zei ook: „Het zou kunnen dat ik mezelf lichtelijk overschreeuw.” Engelen was gisteren niet bereikbaar voor medewerking aan dit artikel.

Dat een uitgever als AUP zijn boek uitbracht, gaf Engelens boodschap extra cachet. Al heeft niet al het werk dat daar uitkomt een wetenschappelijke achtergrond – de boeken van goudgoeroe Willem Middelkoop verschijnen er bijvoorbeeld ook. De uitgever stelt zich op zijn website als doel: „wetenschappelijke inzichten adequaat en snel te verspreiden, zowel voor de algemene markt als voor de academische”.

AUP wil geen antwoord geven op de vraag in hoeverre Engelens boek en lijst gebaseerd zijn op wetenschappelijk onderzoek van de hoogleraar, of ook maar een afgeleide zijn van dat onderzoek. „Daar ga ik geen uitspraken over doen”, zegt redacteur Rixt Runia. Ze wil ook niet vertellen hoeveel exemplaren er verkocht zijn.

In ieder geval is er nu een hoop reuring. In dat opzicht heeft de marketingtruc gewerkt.