Iedereen had taart

De Fotograaf des Vaderlands legde honderd verjaardagen vast, nu te zien op een tentoonstelling en in een boek.

De zevende verjaardag vanSofie.

Als fotograaf Ilvy Njiokiktjien (30) van tevoren vroeg wat de verjaardagsplannen waren, zei de jarige vaak dat er héél bijzondere dingen op het programma stonden. Deze verjaardag zou echt anders zijn dan andere verjaardagen. Want zij gingen keramieken, bowlen of hadden een stripper op visite.

En toch, als ze dan op bezoek kwam, dan eindigde die verjaardag vaak hetzelfde, zegt Njiokiktjien. „Of met z’n allen in de keuken, of in de woonkamer in een kringetje – al dan niet om de stripper heen.” Nou ja, behalve bij Surinaamse verjaardagen dan, zegt ze. Daar werd eigenlijk altijd gedanst.

En Njiokiktjien kan het weten. Want ze ging naar nogal veel verjaardagen.

Ze werd vorig jaar verkozen tot de eerste Fotograaf des Vaderlands. Stichting Fotoweek gaf haar het thema ‘Kijk! mijn Familie’ mee – en zo ontstond het plan om honderd Nederlandse verjaardagen te fotograferen.

Soms stond Ilvy Njiokiktjien op twee verjaardagen op één dag, urenlang tussen de visite. Geregeld kreeg ze dan de vraag hoe lang ze eigenlijk van plan was te blijven.

Ze is van nature niet snel tevreden. „Pas als je echt vertrouwen hebt in wat je gemaakt hebt, dan ga je weg. Vaak was ik er nog als al het bezoek al de deur uit was geveegd.” Haar nieuwsachtergrond hielp ook niet mee, zegt Njiokiktjien. Dan dacht ze: die persoon daar, die zou eigenlijk nét anders moeten staan, dan is het nog mooier. Maar ze kon dan aan zo iemand niet vragen om ergens anders te gaan staan. Dat doet een nieuwsfotograaf niet, die mag niets in scène zetten.

Na anderhalf jaar verjaardagen zat het erop. Kortgeleden opende een tentoonstelling in het Nederlands Fotomuseum in Rotterdam. En vanaf dit weekend is het boek, Slagroomtaart en slingers, Nederland in 100 verjaardagen, te koop. Mogelijk gemaakt door crowdfunding.

Honderd verjaardagen. Blijft dat interessant?

„Ik heb verschillende momenten gehad waarop ik dacht: is het echt zo leuk als ik denk dat het is? Bij de zestigste of zeventigste verjaardag was ik bang dat ze te veel op elkaar begonnen te lijken. Dat komt natuurlijk ook omdat je dan echt de lijn gaat zien. Voor mij was het een uitdaging om mensen zo verschillend mogelijk op de foto te krijgen. Was het nou niet veel leuker geweest als je mij met die taart had gekozen, vroegen ze achteraf soms. Maar ja, iedereen had taart. Ik ben niet bezig met een familiefotoalbum.”

U hebt net uw boek samengesteld. Als je die honderd verjaardagen achter elkaar ziet, zijn er dan meer overeenkomsten of verschillen?

„Af en toe was ik erg verrast. De verjaardag van een 84-jarige Friese boer bleek ontzettend te lijken op die van een Surinaamse dame. Natuurlijk zien ze er anders uit, maar toch hebben de foto’s veel overeenkomsten. Daarom zijn ze ook naast elkaar in het boek beland. En door die overeenkomsten zie je juist ook weer hoe verschillend we zijn.”

Ik kan me ook voorstellen dat u opgelucht was toen de honderdste erop zat.

„Ik vond het een prachtige anderhalf jaar, alleen het geregel was ik helemaal zat. Al die verschillende mensen zoeken die op de foto moeten. En je vraagt je de hele tijd af of de groep wel divers genoeg is om een afspiegeling van Nederland te zijn. Maar het fotograferen blijft heerlijk. Hoe kom je anders aan een excuus om achter zoveel verschillende voordeuren te kijken?”

Njiokiktjien ging niet naar de fotovakschool maar studeerde journalistiek. Een bewuste keuze: „Je wilt fotojournalist worden, dan moet je ook journalist zijn.” Pas in het laatste jaar van haar studie ging ze fotograferen.

Ze ging daarna aan de slag voor Spits en ANP. Maar ze leerde het meest bij de Zuid-Afrikaanse krant The Star, waar ze in 2007 ging werken. Vier deadlines per dag. Geregeld werd ze naar bloedige plaatsen delict gestuurd.

Zuid-Afrika is belangrijk voor haar gebleven. In 2012 kreeg ze bij de World Press Photo een tweede prijs voor haar fotoserie Afrikaner Blood. Begin dit jaar won ze de Zilveren Camera met een foto van de rouwstoet van Nelson Mandela.

Njiokiktjien werkt voor verschillende media, onder meer NRC Handelsblad, Der Spiegel en The New York Times. Dit jaar maakte ze voor die laatste krant de fotoserie The Empty Spaces Left Behind by Malaysia Airlines Crash. Een serie met lege ruimtes, zoals slaap- en werkkamers, van slachtoffers van de vliegramp. Ook NRC plaatste die serie. „Twee jaar geleden kreeg ik niet eens antwoord als ik The New York Times mailde. Waarschijnlijk eindigde ik met mijn achternaam zelfs rechtstreeks in de spambox”, lacht Njiokiktjien. „En nu bellen ze mij. Daar ben ik erg trots op.”

Hoe hard het met Njiokiktjiens carrière ook gaat, nieuwsfotografie is niet gemakkelijk. Tarieven gaan omlaag, bladen gaan failliet. Fotografie wordt – ten onrechte – niet meer als vak gezien nu iedereen zelf met zijn telefoon een kiekje kan schieten, zegt Njiokiktjien.

Ze hoopte dan ook dat haar benoeming tot Fotograaf des Vaderlands de waardering voor de vakfotografie weer zou vergroten, zei ze net na haar benoeming. Dat is op sommige momenten ook wel gelukt, zegt ze nu. Als Fotograaf des Vaderlands maakte ze tijdens de Fotoweek een dag lang portretten in de Hema. Daar zag ze een beetje tegenop. Maar mensen reageerden heel positief, merkte Njiokiktjien. „Dit is veel mooier dan ik zelf kan maken, zeiden mensen tegen me. Ze zagen dat ze dat niet zelf met hun telefoon konden.”

U heeft weleens gezegd dat u niet graag hét grote moment vastlegt, maar liever wat daarvoor of daarna gebeurt. Waarom is dat?

„Toen ik begon met nieuwsfotografie heb ik zó vaak voor de Tweede Kamer gestaan om te wachten op de minister-president die naar buiten kwam. En dan is-ie er eindelijk, en dan heb je allemaal dezelfde foto. Dat wil ik niet meer. Maar hem ’s ochtends aan het ontbijt fotograferen, dat zou ik dan wel weer leuk vinden. Ik hou heel erg van nieuwsfotografie, maar ik wil nieuws wel graag in de context plaatsen. Zoals wat ik rond vlucht MH17 heb gedaan. Dat doe ik liever dan nabestaanden fotograferen.”