De mens hangt tussen weten en ervaren

Wetenschappelijke kennis biedt tegenwicht aan verwarrende emoties. Het is een gangbare gedachte. Rosan Hollak voegt eraan toe: net als mindfulness.

illustratie tjarko van der pol

Een paar maanden geleden was ik op bezoek bij René Gude, filosoof en Denker des Vaderlands. Gude, die ongeneeslijk ziek is, vertelde over zijn strijd met de dood en citeerde een zin van de Duitse denker Peter Sloterdijk: ‘Der Mensch ist das Tier dem man die Lage erklären muss.’ Gude vertaalde het vrij als: de mens is het dier dat aan zichzelf z’n eigen toestand moet verhelderen.

In tegenstelling tot dieren vallen wij niet met onszelf samen. Mensen ‘zijn niet in het moment’. Wij kunnen reflecteren over onszelf. Leo Strauss, een Amerikaans politiek filosoof, schreef: ‘De mens is een wezen dat tussen dier en God in staat.’ Wij zijn gecreëerd en ook zelf in staat te creëren. Of, zou ik willen zeggen: we hebben voor een deel de dingen zelf in de hand, maar voor een deel ook niet. En dat is de reden waarom we, zoals Sloterdijk het stelt, een wezen zijn dat het nodig heeft ‘z’n eigen toestand uitgelegd te krijgen’.

Als je hiervan uitgaat, kun je al meteen concluderen dat het voor mensen een kunst moet zijn om te leven. Een belangrijke vraag is dan: wat kunnen we controleren, en wat niet? Je kunt je bijvoorbeeld druk maken over een tentamen. Je kunt het leren telkens uitstellen, of je opsluiten om hard te gaan studeren. Heldere keuzes die je zelf kunt maken.

Maar hoe zit het met de dood? Daar heb je in laatste instantie niets over te zeggen. En toch kun je je ook daar enorm druk over gaan maken, zoals je er ook niets over te zeggen hebt dat je überhaupt op deze wereld bent gekomen.

Over dit laatste schrijft Martin Heidegger in Sein und Zeit dat ‘de mens zichzelf aantreft in de wereld’. We zijn als het ware ‘in de wereld geworpen’. Waarom we er zijn? Dat is een vraag die we niet kunnen beantwoorden. Daarom is het interessant ook hier de vraag te stellen: wanneer probeer ik controle uit te oefenen, en wanneer niet?

Kalmtegebed

Bij meditatie- of mindfulness-cursussen wordt vaak dit ‘kalmtegebed’ gebruikt : Moge ik/ De moed hebben om te veranderen wat ik kan,/ De heldere kalmte om te accepteren wat ik niet kan veranderen/ En de wijsheid om het verschil te kennen tussen beide.

Een simpele uitspraak, maar hierin ligt wel de essentie van wat levenskunst inhoudt. In ons gesprek legde Gude mij een gedachte voor. Ontstaat verwarring omdat in ons tegenstrijdige emoties woeden? Rollen emoties zomaar over ons heen en vertroebelen ze de dingen waarmee we bezig zijn?

Nee, zegt Gude. Verwarring hoort bij het gebruik van je verstand. Een voorbeeld. Stel, je vormt een concreet beeld van de dood. Je ziet jezelf in een kist liggen en huilende mensen eromheen staan. Als dat een schrikbeeld voor je is, maakt het je bang of verdrietig. Kortom, de emotie volgt jouw eigen voorstelling. Die veroorzaakt dus niet de verwarring maar komt voort uit onze voorstelling van zaken.

Onze geest kan dus dingen bedenken die, terwijl je naar de werkelijkheid kijkt, niets met die werkelijkheid te maken hebben. Als we het over levenskunst hebben, is het interessant te onderzoeken op welke manieren je die verwarde gedachteknoop te lijf kunt gaan. Volgens Gude kunnen we, via een goed gebruik van wetenschappelijke kennis, onszelf ontdoen van rationele bouwwerken die ons ontregelen, of die alleen maar schijnzekerheden opleveren. Toen Gude wist dat hij botkanker had, kon zijn arts, op basis van wetenschappelijk onderzoek, aantonen dat zijn ziekte niet erfelijk is. Gude voelde zich door dat antwoord verlost van zijn zorg.

Maar wetenschappelijk kennis kan ons slechts ten dele van die onrust verlossen. De vraag ‘waaróm zijn wij op aarde?’ valt niet met causale verbanden te verklaren. Bij de vraag ‘wat is de ziel?’ biedt de wetenschap evenmin uitkomst. Daarvoor hebben we religie en filosofie.

Religie in kerken is op z’n retour in Nederland. Het was een plek waar we, via rituelen, betekenis gaven aan geboorte en dood, huwelijk en seks. Nu moeten we zelf uitvinden hoe we omgaan met ziekte of echtscheiding.

Stille tocht

Dat we dit lastig vinden, blijkt uit de manier waarop we hard op zoek zijn naar rituelen. Denk aan de ‘stille tocht’. Denk aan de diep-gevoelde noodzaak om een dag van nationale rouw af te kondigen na de ramp met de MH17. En zie de oosterse invloeden die we met onze westerse lifestyle hebben vermengd: yoga, mindfulness, meditatie, bladen als Happinez, gezond eten. In de Xenos kun je voor minder dan een tientje een Boeddhabeeldje aanschaffen. Waarom slaat dit aan?

Deze stroming geeft ons het gevoel dat we het goede leven zelf in de hand kunnen hebben door voor ons lichaam te zorgen en aandacht te schenken aan onszelf en de ander – stuk voor stuk morele zaken waarvoor de kerk niet meer nodig is. Een middenklasse die naar ontspanning zoekt, omarmt een luxe vorm van religie om aan de harde eisen van de prestatiemaatschappij te kunnen voldoen.

Maar hiermee is niet alles gezegd. Ik denk dat we ook flirten met het boeddhisme omdat we een antwoord zoeken op het tweede deel van de mantra: Moge ik de heldere kalmte hebben om te accepteren wat ik niet kan veranderen.

Hiermee keer ik terug bij al die gedachteknopen waarmee we vaak worstelen. Gude gaf al aan dat een deel van die knoop kan worden ontward door wetenschappelijke kennis goed te gebruiken. En daar waar we niet bij de wetenschap terechtkunnen, biedt serieuze beoefening van mindfulness of meditatie soelaas.

Bij mindfulness leer je je eigen gedachten te observeren. Dat kan nuttig zijn, omdat we vaak niet, zoals een dier, ‘ergens volledig aanwezig’ kunnen zijn. Voortdurend hebben we de neiging situaties waarin we verkeren te interpreteren. Als iemand tegenover je bij een sollicitatiegesprek de hele tijd op zijn horloge zit te kijken, kun je al snel gaan denken dat je domme dingen zegt. Maar misschien wil hij gewoon snel een sigaret gaan roken en heeft hij daarom geen aandacht voor wat je zegt.

Mindfulness en meditatie kunnen je leren de dingen te ervaren zoals ze op het moment zijn, zonder dat je meteen iets wilt doen om de situatie te veranderen. Als je leert zo naar automatische gedachtepatronen te kijken, kun je ook leren anders te reageren bij zo’n sollicitatiegesprek. Wellicht beslis je om niet te willen werken voor een nicotineverslaafde werkgever.

Hangen tussen God en dier

En zo zijn we weer terug bij Peter Sloterdijk. De mens is het dier dat zichzelf zijn eigen toestand moet verhelderen. Als je bedenkt hoe ingewikkeld we in elkaar zitten (ik haal Strauss en Heidegger er weer even bij: ‘we kennen onze eigen grond niet’, ‘we hangen tussen God en dier in’) zullen we altijd bezig blijven onszelf te leren kennen.

Lastig. Maar we kunnen wel bij onszelf in de buurt komen. Door goed gebruik van wetenschappelijke kennis en via mindfulness, zodat we leren bewuster te kiezen in ons leven. En misschien stelt het je zelfs wel in staat kalm te accepteren dat je aan een situatie waarin je verkeert, niets kunt veranderen.

Zoals de Griekse filosoof Epictetus ooit zei: ‘Het is niet de gebeurtenis zelf die de spanning veroorzaakt. Het is hoe wij die waarnemen en ermee omgaan.’

Wie goed geïnformeerd en bewust keuzes kan maken in het leven, kan zich een vrij mens noemen. Dat lijkt mij uiteindelijk waarnaar wij willen streven. Dat streven noem ik levenskunst.