Stop met die pompeuze titel ‘.....des vaderlands’

Componist, denker of wat dan ook aanstellen voor het vaderland legt een nationalistisch sentiment bloot. Niet doen, vindt Merlijn Kerkhof.

illustratie cagle cartoons beeldbewerking fotodienst

Ik ben verheugd u te mogen melden dat ik Henry van Diermen (40) heb mogen benoemen tot Visboer des Vaderlands. De Amsterdammer, getogen in vismetropool Spakenburg, heeft zich een ware ambassadeur getoond voor de visbranche. Hij blijft in functie voor minstens vier jaar. Van Diermen zal zich tijdens zijn Visboer-des-Vaderlandschap onder meer bezighouden met het verkopen van vis bij nationale gelegenheden.

Voorts wil de jury mededelen dat Roselinde Kerkhof (21) uit Vlaardingen is benoemd tot Zusje des Vaderlands. De jury beraadt zich nog over de benoeming van een Callcentermedewerker en een Kraanmachinist des Vaderlands.

Oké. Grapje. Maar het had gekund. Eergisteren werd bekend dat Willem Jeths Componist des Vaderlands wordt. Jeths is een toonkunstenaar met een prima reputatie in Nederland en daarbuiten.

Goed dat hij erkenning krijgt, maar de titel is volkomen hol. Iedereen mag zo’n titel in het leven roepen. De Componist des Vaderlands is bedacht door auteursrechtenorganisatie Buma. De hoeders van het ‘vaderland’ worden steeds door verschillende organisaties bedacht.

In 2000 werd Gerrit Komrij de eerste Dichter des Vaderlands. Het was een initiatief van NRC, de NPS en Poetry International. De Denker des Vaderlands (sedert 2011) was een initiatief van Filosofie Magazine en Stichting Maand van de Filosofie. De Fotograaf des Vaderlands werd in 2013 geïnitieerd door de Fotoweek. En nu is de Buma aan de beurt.

De Dichter des Vaderlands, daar zat nog humor in. Niet in de laatste plaats omdat het Komrij was die er invulling aan gaf: een taalvirtuoos die uitblonk in bijtende polemieken en scherpzinnig sarcasme. Maar inmiddels is de lol er vanaf. Iemand de titel ‘des Vaderlands’ meegeven is nu niets meer dan een flauwe marketingtruc.

De opkomst ervan is vergelijkbaar met de hype om voor alles wel een ‘… van het jaar’ of ‘dag van de …’ te verzinnen. Ook dat kan iedereen doen: als het maar niet eerder bedacht is. Voor bijna ieder beroep, van secretaresse tot ingenieur, is er nu een speciale dag. Maar het ‘vaderlandse’ element is niet zo onschuldig als die andere pr-stuntjes. Het creëert een sfeer van valse nostalgie.

Het woord vaderland is een begrip uit de negentiende eeuw, een tijd waarin je nog Brabander, Zaankanter of Briellenaar was. Een term van liberale politici die aan nation building deden. Nationaal bewustzijn was nog ver weg.

Ter vergelijking: we weten nu ook allemaal wel dat we in Europa wonen, maar wie voelt zich in de eerste plaats Europeaan? In de huidige tijdgeest past ‘des vaderlands’ bij een vergelijkbaar sentiment.

Terwijl ‘ons Nederland’ steeds meer vervlochten raakt met de wereld om zich heen, terwijl we in een land wonen waar derdegeneratie-afstammelingen van immigranten zich afvragen of ze Nederlands zijn of niet, groeit het ‘gezonde volksgevoel’ dat we onze eigenheid moeten koesteren.

Een componist, denker of wat dan ook aanstellen voor het vaderland legt een nationalistisch sentiment bloot. De ironie is dat deze vaderlandinitiatieven steeds uit elite-instellingen voortkomen. Terwijl hogeropgeleiden zich nadrukkelijk tegen de prozwartepietbeweging keren, promoten ze wel een label dat dit gesloten wereldbeeld voedt. Al zal Jeths zich daar niet druk om maken. Die heeft weer wat publiciteit – van het vaderland.