Rat duikt op, pest nog lang niet

De Rattus rattus zou oprukken en ziektes verspreiden. Is er werkelijk reden voor zorg?

De zwarte rat leeft in Nederland in Noord-Brabant en Limburg en in de grote zeehavens. Foto Thinkstock

Rumoer rond de zwarte rat. De knaagdieren zouden vanuit het zuiden van Nederland oprukken. De zwarte rat zou ziektes verspreiden en overlast in de veeteelt veroorzaken. Vier vragen over de zwarte rat.

1 Waar in Nederland leven zwarte ratten?

De zwarte rat (Rattus rattus) is een stuk zeldzamer dan de bruine (Rattus norvegicus). Van de bruine rat zijn er veel en die leeft verspreid over heel Nederland. De zwarte rat komt eigenlijk alleen in Limburg en Noord-Brabant voor, en in de havens van Rotterdam en Amsterdam.

Het verschil tussen de bruine en zwarte rat gaat verder dan de kleur van hun vacht. De bruine rat is wat plomper en leeft langs het water. De zwarte rat is ranker, kan beter klimmen en houdt van warmte. Zijn nesten maakt hij daarom vaak binnen, bij voorkeur hoog in een gebouw.

Het aantal zwarte ratten is sinds de Tweede Wereldoorlog afgenomen, vooral doordat er op en rond boerderijen minder voedsel bij elkaar te scharrelen is. Graan wordt niet meer opgeslagen op zolders, maar in afgesloten silo’s. In havens is de graanoverslag gemechaniseerd. Alleen op plekken waar intensief varkens en kippen gehouden worden, kon de zwarte rat zijn leefgebied uitbreiden.

2 Is de zwarte rat echt gevaarlijk?

In de Middeleeuwen verspreidde de zwarte rat de pest, ook in Nederland. Dat doen ze niet meer. Het Rijksinstituut voor Volksgezondheid en Milieu (RIVM) onderzoekt ratten nu op twee ziekteverwekkers: hantavirus en de bacterie Leptospira, die beide koorts en nieraandoeningen veroorzaken. Mensen kunnen deze ziekten oplopen door direct contact met onder meer urine van ratten. Ook indirecte besmetting is mogelijk, als mensen in beekjes of meertjes zwemmen waar ratten in urineren. Dit geldt met name voor leptospirose. Jaarlijks raken er in Nederland enkele tientallen mensen met het hantavirus of Leptospira besmet. Dit jaar liepen meer mensen leptospirose op. Of dat komt doordat er meer ratten zijn of doordat er in deze warme zomer en nazomer meer mensen in open water hebben gezwommen is de vraag.

3 Rukt de zwarte rat inderdaad op?

Dat weet niemand. Het RIVM werkt aan een landelijk rattenmeldingssysteem. Sinds begin dit jaar worden meldingen geregistreerd. Het RIVM kan nu nog niet zeggen of het aantal ratten toeneemt. „Het kan natuurlijk dat gemeenten of bestrijdingsbedrijven lokaal meer meldingen krijgen”, zegt Joke van der Giessen van het RIVM, „maar dat hoeft niets te zeggen over een landelijke trend”.

Op sommige plaatsen is er duidelijk sprake van rattenoverlast. Leudal in Limburg houdt sinds 2010 meldingen van zwarte ratten bij, samen met tien andere gemeenten in de regio. In 2014 is het aantal meldingen voor het eerst weer toegenomen.

De zwarte rat duikt op bij veebedrijven, maar ook bij mensen thuis. „We maken ons er behoorlijk zorgen over”, zegt rattencoördinator Marleen Verboeket van gemeente Leudal.

4 Waarom is er nu ophef rond de zwarte rat?

Rattenbestrijders maken zich zorgen dat ze de rat niet meer te pakken kunnen krijgen. Vanaf 1 juli is het niet meer toegestaan om buiten rattengif te plaatsen. Binnen mogen ze alleen standaard-rattengif gebruiken. Het plaatselijk gebruikelijke voedsel mogen ze niet meer vergiftigen en daar ratten mee lokken. Ze moeten uitwijken naar klemmen of klapvallen.

Een goede zaak, vinden biologen; roofdieren die af en toe een rat verschalken worden anders ook vergiftigd. Maar rattenbestrijders vrezen dat ze zwervende ratten moeilijker kunnen vangen.

Veebedrijven kunnen verschillende maatregelen nemen om te voorkomen dat de ratten binnenkomen, zegt Johan van Rooij van Bedrijfshygiëne Van Eck. „Het aantal schuilplaatsen op het erf verminderen, stallen goed afsluiten en het voer afdekken”, vertelt hij. Dat lukt niet altijd. Van Rooij: „Vrije-uitloopkippen moeten bijvoorbeeld overal eten kunnen vinden. De rat pikt dan ook wel eens een graantje mee.”