‘Potverdomme, dit verhaal moest er komen’

Van idee tot Emmy Award. Jaap van Heusden werkte jaren aan De Nieuwe Wereld.

Emmy-winnares Bianca Krijgsman als schoonmaakster tijdens de opnames van De Nieuwe Wereld. Foto Bas Losekoot

Nadat ze de Emmy voor ‘Beste Internationale Actrice’ in ontvangst had genomen in het Hilton Hotel in New York, werd Bianca Krijgsman gisternacht door de spoelkeuken naar de persruimte begeleid. In de keuken hield ze, gekleed in een Claes Iversen-jurk, euforisch haar prijs omhoog. De Hilton-kelners juichten haar toe. Op datzelfde moment was de regisseur van de film, Jaap van Heusden (35), thuis in Utrecht. Zijn jongste zoon, een baby van negen maanden, had koorts.

Ook al was hij er niet bij, de Emmy is voor Van Heusden een bekroning voor jarenlang werken. Het publiek ziet alleen een film en een prijsuitreiking. Maar er is ook een achterkant. Het script dat blijft liggen, het geld dat nodig is, mensen die in je moeten geloven. Hoe komt een film tot stand? En in dit geval: De Nieuwe Wereld, een film die zich vrijwel volledig afspeelt op het aanmeldcentrum voor asielzoekers bij Schiphol.

Trotse Afrikanen

Het verhaal voor De Nieuwe Wereld werd jaren geleden bedacht. Vijftien jaar, om precies te zijn. Nog voordat Van Heusden naar de filmacademie was geweest maakte hij korte filmpjes in Ouagadougou, de hoofdstad van Burkina Faso. Daar leerde hij de mensen kennen die naar Europa wilden. Niet de verstotelingen, maar de „crème de la crème” van de samenleving. Mensen die het aandurfden om alles achter te laten. Daar wilde Van Heusden een verhaal over maken. „Een mooi verhaal over een trotse Afrikaan. Net zoals Nederlanders honderden jaren geleden naar Amerika gingen om het daar te gaan maken.”

Zes jaar lang bleef het bij een idee. Pas nadat Van Heusden de Filmacademie had afgerond, schreef hij een filmscript. Om research te doen voor zijn verhaal sprak hij af met asielzoekers. Om bij het aanmeldcentrum op Schiphol binnen te komen deed hij zelfs alsof hij op zoek was naar een baan. „Iemand had gezegd: ‘Als je nu komt voor een sollicitatie laten ze het hele pand zien. Dan leggen ze je perfect uit hoe het werkt.’”

In 2007 was het eerste script klaar. Het zou een verhaal worden over een jonge Afrikaanse vluchteling en een Nederlandse studente. De twee worden verliefd op elkaar in het aanmeldcentrum voor asielzoekers op Schiphol-Oost.

Het verhaal is er, en dan?

Om van een verhaal een film te maken is geld nodig. En wie geld nodig heeft voor een film, kan zijn idee opsturen naar het Co-productiefonds Binnenlandse Omroep CoBO. Elk jaar selecteren de publieke omroepen zes verhalen die ook daadwerkelijk verfilmd mogen worden. Zo’n film krijgt dan 800.000 euro, betaald door het ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap, het CoBO en de omroepen. Deze ‘Telefilms’ worden uitgezonden bij de publieke omroep. Elk jaar zijn er rond de honderd aanmeldingen. Het eerste script van Van Heusden werd niet uitgekozen.

Een boot met vluchtelingen

Het verhaal bleef een tijdje op de achtergrond (Van Heusden maakte de film Win/Win), tot hij drie jaar geleden een paginagrote foto zag van een boot met vluchtelingen bij het Italiaanse eiland Lampedusa. Het gevoel kwam terug. „Potverdomme, dacht ik. Dit verhaal moet toch worden verteld.” En zo dook het verhaal weer op in zijn hoofd. Filmproducent Marc Bary koppelde Van Heusden aan scenarioschrijver Rogier de Blok. Opnieuw probeerden de filmmakers in aanmerking te komen voor een Telefilm-subsidie. Dit keer werden ze wel geselecteerd. Een paar weken later kwam De Blok met een A4’tje met ideeën. Hij wilde een paar dingen veranderen. Dat meisje moet een vrouw worden, zei hij. Een verbitterde, chagrijnige vrouw, die niet heeft gestudeerd. Een schoonmaakster. Pas toen begon het verhaal echt te leven.

Om research te doen mochten de filmmakers dit keer wel het aanmeldingscentrum voor asielzoekers op Schiphol in. Nu konden Van Heusden en zijn team pas echt zien hoe het centrum er van binnen uitzag.

Crocs en een trainingsjack

En toen was het 2011. Het verhaal was geschreven. Het geld was er. Maar de hoofdrolspeler ontbrak nog. De meest fantastische actrices kwamen langs, zegt Van Heusden. „Ik dacht: fuck, die zijn echt supergoed.” Maar ze werden het niet. De filmmakers waren op zoek naar een „hele normale vrouw”. Toen Van Heusden koffie was gaan halen en terugkwam in de auditieruimte zat daar een vrouw, „die er echt totaal niet uitzag”. Ze droeg crocs en een trainingsjack boven een broek die niet kleurde. Ze was er om de scène te doen. „En ze deed het alsof er niets aan de hand was. Ik was een beetje verward. We hadden zoveel actrices gezien en toen stond daar deze vrouw. Ik vond het heel goed, maar op een andere manier dan ik had verwacht.” Die vrouw was Bianca Krijgsman, bekend van cabaretduo Plien en Bianca en Koefnoen. Ze kreeg de rol.

Niet in de bioscoop

De Nieuwe Wereld werd eind februari 2013 voor het eerst vertoond tijdens het Internationaal Filmfestival Rotterdam. Vijftien jaar nadat Van Heusden het idee bedacht.

Op zaterdag 20 april werd de film uitgezonden op Nederland 2. De Nieuwe Wereld trok die avond 410.000 kijkers. Voor Nederland was het belangrijkste moment voor de film voorbij. In de bioscoop zou hij nooit worden vertoond. De uitzenddatum, die al vastlag, kwam daarvoor te snel. Maar: de Emmy’s zijn tv-prijzen. Omdat Telefilms worden gefinancierd als televisiefilms, komen ze in aanmerking. „Als we de sprong wel hadden gewaagd en een paar weken in tien arthouses hadden gedraaid, dan was het volgens de Emmy-normen een bioscoopfilm geworden. Dan hadden we niet meer naar de Emmy’s gekund.”