Die zetelboefjes, daar moeten we echt wat aan doen. Toch?

Tijdens deze kabinetsperiode verlieten al zes kamerleden hun fractie. Kunnen we de zetel dan niet beter verbinden aan een partij in plaats van aan een parlementariër?

Tweede Kamerlid Joost Taverne heeft dé VVD-oplossing gevonden om ‘zetelroof’ uit te bannen. Na de afsplitsing van de Kamerleden Tunahan Kuzu en Selçuk Öztürk van de Partij van de Arbeid en de uitspraak van minister Ronald Plasterk (Binnenlandse Zaken, PvdA) dat zulke acties „niet gewenst” zijn, is er in Den Haag discussie over de mogelijke aanpak van politici die er met een zetel vandoor gaan. Deze kabinetsperiode waren dat er al zes, waardoor er nu vijftien fracties in de Kamer zitten.

Volgens sommigen moet geregeld worden dat een zetel niet persoonlijk aan een Kamerlid toekomt, maar aan de partij waarvoor hij of zij bij verkiezingen op de lijst stond. Een grondwetswijziging die zou betekenen dat de fractie- en partijleiding op elk moment een Kamerlid naar huis kunnen sturen. En dat ieder lid zich dus naar de standpunten van de politiek leider te voegen heeft als het niet ontslagen wil worden.

„Als dat zo zou zijn en iedereen in de fractie moet altijd hetzelfde stemmen, waarom hebben we dan 150 Kamerleden?”, vraagt Joost Taverne zich af. „Dan kunnen we ook toe met alleen de fractievoorzitters met een gewogen stem.” Een oplossing waarmee direct de VVD-wens om minder Kamerleden in vervulling zou gaan.

Maar Joost Taverne „ziet weinig in de plannen van Plasterk om eens eventjes lekker de grondwet aan te passen en positie van Kamerleden veranderen”, zegt hij. „Juist omdat een Kamerlid de zetel op eigen titel heeft, is er countervailing power tegen de fractiediscipline.” Volgens Taverne zou die tegenmacht bij het verbieden van zetelroof verdwijnen. „Het middel is erger dan de kwaal.”

Dat is ook wat verschillende deskundigen zeggen naar aanleiding van de huidige discussie. Een dergelijke grondwetswijziging is „als met een kanon schieten op een mug”, zegt Kristof Jacobs, politicoloog aan de Radboud Universiteit in Nijmegen. „De schade is veel groter dan het probleem dat je oplost. Je zou van de Tweede Kamer een hele dociele applausmachine maken.”

Volgens Tom Louwerse, een Leidse politicoloog die nu lesgeeft aan de universiteit in Dublin, is het niet alleen onwenselijk dat de partij de volledige controle heeft, het is ook onduidelijk waar de macht dan zou liggen. „Wie bepaalt er dan dat een Kamerlid weg moet? De fractievoorzitter? Het partijbestuur? Dat heeft in de kieswet niets te maken met de Kamerleden.” Vooral de breuk tussen Norbert Klein en 50Plus was een interessante geweest. Zou hij als fractievoorzitter zijn partijgenoot uit de fractie hebben kunnen gooien of zou het partijbestuur juist hem hebben gedwongen zijn zetel op te geven?

In Spanje gaat het anders

Andere landen hebben wel manieren om dissidenten en afsplitsingen tegen te gaan. „In het Spaanse kiesstelsel doen voorkeursstemmen er totaal niet toe. Alle macht ligt daar bij de partij. Reken maar dat alle politici dan heel braaf zijn”, zegt Jacobs.

Als in Groot-Brittannië een politicus uit zijn partij stapt, komt er vaak een nieuwe verkiezing. „Dat zie je nu met Conservatives die overlopen naar UKIP”, zegt Louwkes. Maar de Britten hebben een districtenstelsel dat Nederland niet kent.

Er zijn wel andere, grote hervormingen geopperd die de fragmentatie in de Nederlandse politiek moeten verkleinen. Het districtenstelsel is daar één van. Het invoeren van een kiesdrempel een andere. CDA-leider Sybrand van Haersma Buma heeft zich voor beiden uitgesproken. Maar hij wil een kiesdrempel van twee zetels, een ondergrens die alle partijen bij de laatste Kamerverkiezingen haalden en niets doet tegen afsplitsingen.

Volgens deskundigen zijn het overigens noch de kleine partijen, noch hun afsplitsingen die het land onbestuurbaar maken. „De versnippering komt vooral doordat er geen echt grote partijen meer zijn, maar heel veel middelgrote partijen. Die maken formeren en besturen lastig”, zegt Tom Louwerse.

Volgens Kristof Jacobs is de discussie nu ook een tikje opportunistisch. „Toen er bij Wilders zeven PVV’ers wegliepen was er een zeker leedvermaak, nu het bij de PvdA gebeurt zou er opeens een systeemcrisis zijn. Zo zie ik het niet. Het is meer een kwestie van slecht personeelsbeleid. Verwacht niet dat een enorme stelselwijziging dat gaat oplossen.”