‘Bij acht vrouwen zuur in gezicht – politie deed niks’

De Iraanse Nobelprijswinnares maakt zich zorgen over haar geboorteland. Er worden weer meer mensen geëxecuteerd.

Op het televisiescherm in de lobby van een Haags hotel flitsen beelden voorbij van de opgeschorte onderhandelingen in Wenen over Irans nucleaire programma. Shirin Ebadi, de kleine Iraanse die in 2003 de Nobelprijs voor de Vrede won met haar campagne voor de mensenrechten, kijkt er geërgerd naar. „Dit is geen goed nieuws voor de Iraanse bevolking”, zucht ze. „Ik had gehoopt op een nucleair akkoord. Nu dat er niet is, zullen de sancties worden voortgezet en de bevolking heeft daar erg onder te lijden.”

Om die reden is Ebadi – uit haar ballingsoord Londen op bezoek in Nederland voor een lezing en overleg met Tweede Kamerleden – tegen de steeds strengere economische sancties die met name Westerse landen Iran de afgelopen jaren hebben opgelegd. De sancties maken de Iraniërs volgens haar alleen maar armer en stellen een handjevol handige jongens in staat veel geld te verdienen met zwarte handel. „Ik geloof niet in economische sancties”, zegt ze fel.

Veel mensen in Iran en in het buitenland hadden hoge verwachtingen toen de betrekkelijk liberale president Rohani vorig jaar aantrad. Bespeurt u verbeteringen?

„Er is niets veranderd en er zal ook niets veranderen. Op grond van de Iraanse constitutie berust alle macht bij de Opperste Leider, Ali Khamenei. De president heeft maar weinig in de melk te brokkelen. Ook wat betreft de mensenrechten is de toestand nog precies even slecht als die was, in sommige opzichten zelfs slechter. Er worden bijvoorbeeld sinds het aantreden van Rohani in Iran meer mensen geëxecuteerd dan in de periode daarvoor.”

En is de positie van de vrouw verbeterd?

„Nee. Ook die is verslechterd. In de stad Isfahan zijn vorige maand acht jonge vrouwen op straat aangevallen met zoutzuur, omdat ze niet correct gekleed zouden zijn geweest. Het gebeurde allemaal op klaarlichte dag, midden op straat, en sommigen liep ernstige brandwonden op. Maar de politie arresteerde niemand. Toen er vervolgens in Isfahan en andere steden vreedzame protestbetogingen werden gehouden, greep de politie hard in en arresteerde ze de betogers. De bekende feministe Mahdiyeh Golrou en anderen zitten in verband hiermee nog steeds gevangen, in afwachting van hun proces.”

Hoe komt het dat het huidige repressieve regime zich al sinds 1979 weet te handhaven?

„Alle macht ligt volgens de constitutie bij de Opperste Leider. Vrije verkiezingen zijn er niet. Elke kandidaat moet vooraf worden goedgekeurd door de Raad van de hoeders van de grondwet. Het aantal aanhangers van het bewind is gering, het zijn voornamelijk mensen die op macht belust zijn en hun zakken hopen te spekken. Meer liberaal ingestelde mensen hebben niets in te brengen. Herinnert u zich oud-president Khatami, die ook als meer liberaal gold? Die mag al sinds 2010 het land niet meer uitreizen van de Opperste Leider.”

Ziet u ook meer hoopvolle ontwikkelingen?

„Reden voor optimisme is er nauwelijks. Maar het potentieel voor verandering is er wel. De ‘civil society’ is sterk: er is een feministische beweging, een studentenbeweging en een vakbeweging. Maar hoe sterk die precies zijn is moeilijk vast te stellen. Ze weten ook dat ze zodra ze de straat op gaan voor een demonstratie gearresteerd worden."

U bent tegen economische sancties, maar wat moeten Westerse landen dan doen?

„ Ze moeten zich beperken tot politieke sancties. Die raken de gewone mensen niet, maar ze verzwakken de regering. Vergeet bij al uw contacten met het Iraanse regime ook nooit de toestand van de rechten van de mens in Iran. De regering mag nu bijvoorbeeld propaganda de wereld inzenden via Europese satellieten. Staat u dat alstublieft niet langer toe. En zeg uw banken niet langer ‘vuil’ geld van corrupte lieden uit Iran te accepteren. Dat is best te controleren.”

Zit uw familie nog in Iran en heeft die onder uw activiteiten te lijden?

„Mijn echtgenoot en mijn zus zijn in 2009 gearresteerd, maar ze zijn God zij dank weer vrij. De regering heeft wel al mijn bezittingen geconfisqueerd en op een veiling verkocht. Mijn bankrekening werd geblokkeerd. Na internationale protesten hebben ze alleen de medaille die bij mijn Nobelprijs hoorde aan me teruggegeven."