1.600 stukjes vliegtuig, opgehangen aan een frame

Het reconstrueren van verongelukte vliegtuigen gebeurt zelden, maar leidt vaak wel tot duidelijkheid over de toedracht. Kan dat ook gebeuren bij MH17?

FOTO AP

Je kunt vissoep van een aquarium maken, maar geen aquarium meer van vissoep, luidt het gezegde. Toch lijkt dat laatste wat een team Nederlandse en buitenlandse onderzoekers gaat doen met de wrakstukken van vlucht MH17. Nu de bergingsoperatie in Oekraïne is voltooid, zullen ze in Nederland in elkaar worden gezet. Er zijn legio aanwijzingen dat MH17 is neergehaald met een luchtdoelraket. De hoop is dat de reconstructie van het vliegtuig nu ook harde bewijzen oplevert.

„Onderzoek naar elk luchtvaartongeluk begint met het opzijzetten van verwachtingen, en je concentreren op de feiten”, zegt Michel Piers. Hij is hoofd van de afdeling van het Nationaal Lucht- en Ruimtevaartlaboratorium (NLR) die zich bezighoudt met vliegveiligheid en onderzoek naar vliegtuigongevallen. Omdat het NLR ook betrokken is bij MH17, wil hij niets zeggen over dat onderzoek.

„In het algemeen kan een reconstructie uit wrakstukken nuttig zijn als ruimtelijk inzicht essentieel is”, zegt Piers. „Om te zien hoe schade is ontstaan en zich door het vliegtuig heeft verspreid. Het is lastig om dat alleen in je hoofd te exerceren. Als je het nabouwt kan dat je op het goede spoor zetten.”

Vaak geven de zwarte dozen, waarin cockpitgesprekken en technische vluchtgegevens zijn vastgelegd, uitsluitsel. Verwarring tussen piloten of met de verkeersleiding, niet-nageleefde procedures, een technisch mankement, of een combinatie. Zo kon een Boeing 737 van Turkish Airlines in 2009 bij Schiphol uit de lucht vallen (9 doden), onder meer omdat de piloten problemen met een hoogtemeter hadden genegeerd.

Soms ontbreken zulke aanwijzingen en zelfs het wrak. Zoals bij die andere Malaysia Airlines-vlucht, MH370, die sinds maart dit jaar spoorloos is. Soms zijn er alleen wrakstukken, en veel vermoedens. Dan kan een reconstructie helpen.

Maar dat is makkelijker gezegd dan gedaan. Vaak zijn wrakstukken verspreid over een enorm gebied, soms over zee. Het verzamelen en analyseren is moeilijk en duur. Bij MH17, in een oorlogszone, kon het bovendien alleen dankzij een diplomatiek huzarenstuk.

In de praktijk wordt een reconstructie daarom alleen toegepast na spectaculaire incidenten met veel doden en/of politieke gevolgen. De laatste vijfentwintig jaar gebeurde het slechts zes keer, onder meer na de bomaanslag op een Pan Am-Boeing boven het Schotse Lockerbie (1988), en na het ongeluk met een Concorde (2000) bij Parijs.

Brokstukken worden op frame gehangen

Onderdelen van MH17, sommige vol gaten met naar binnen gebogen metaal, zullen ergens in Nederland worden uitgelegd in een hangar, omdat ook in het ‘platte vlak’ al aanwijzingen zijn te vinden. Mogelijk gebeurt dat op het militaire deel van vliegveld Eindhoven. Daarna worden ze op een frame in de vorm van een Boeing 777 gehangen. Een spookachtig gezicht; wrak en vliegtuig ineen.

Dat het al zijn geheimen prijsgeeft is overigens niet zeker; slechts in vier van zes recente gevallen leidde een reconstructie tot een definitief oordeel.

De Onderzoeksraad voor Veiligheid (OVV), die het onderzoek leidt, heeft zich steeds ijzig neutraal uitgelaten. Volgens het tussentijdse rapport, uit september, „lijkt” de schade „erop te wijzen dat het vliegtuig van buitenaf is doorboord door een groot aantal voorwerpen met hoge energie”. Het gaat vooral om de cockpit en het voorste deel van de romp.

‘Voorwerpen met hoge energie’ is verenigbaar met de 70 kilo springlading van een BUK-raket van Russische makelij. Bij ontploffing ontstaat een wolk supersone scherven die de huid van een verkeersvliegtuig doorzeven. Hoe de ‘voorwerpen met hoge energie’ bij het vliegtuig zijn gekomen, of uit welke richting, is een open vraag. Vooralsnog blijft het daarom denkbaar dat MH17 is neergehaald door een gevechtsvliegtuig.

Was het een bom? Een raket?

Bij gebrek aan harde feiten vullen complottheorieën het vacuüm. Neem vlucht TWA800. Op 17 juli 1996 explodeerde een 747 van Trans World Airlines boven zee, kort na vertrek van luchthaven JFK bij New York. Alle 230 inzittenden kwamen om.

Was het een bom? Een raket, mogelijk per vergissing door een oorlogsschip afgevuurd? Een lichtspoor, dat getuigen hebben gezien, leek erop te wijzen. Vier jaar en vele onderzoeken later werd de meest waarschijnlijke oorzaak vastgesteld: door een kortsluiting was warme damp in een halflege brandstoftank ontploft.

Reconstructie van het toestel gaf daarbij de doorslag. Hoewel de wrakstukken verspreid lagen over de zeebodem, kregen bergers nagenoeg het hele vliegtuig boven water. Uit bijna 1.600 puzzelstukjes bouwden Amerikaanse onderzoekers de dertig meter lange middensectie opnieuw op. Schade door metaalmoeheid, decompressie, een bom aan boord, of een explosie buiten het vliegtuig werd nergens gevonden. Wel ontdekten ze in welke volgorde de verschillende onderdelen van het vliegtuig waren bezweken, na een keten van gebeurtenissen die begon met een ‘overdrukincident in de middelste vleugeltank’ – de explosie in de tank. „TWA800 is een goed voorbeeld van hoe gedegen onderzoek te midden van alle speculaties de echte oorzaak boven kan brengen”, zegt Michel Piers van het NLR.

Complotdenkers waren niet overtuigd. Dat ook de FBI en andere overheidsdiensten geen aanwijzing voor een bom of raket konden vinden, sterkte ze juist in hun mening. En dat MH17 ook op 17 juli neerstortte – het is maar een van vele coïncidenties – geeft nu zuurstof aan een nieuwe ronde complotdenken.

Tijdens een maandenlange zoektocht in de heuvels rond het Schotse Lockerbie werden duizenden fragmenten van vliegtuig en lading bijeengebracht, waaruit ‘Clipper 103’ opnieuw in elkaar werd gezet. Daaruit bleek dat een explosief – vierhonderd gram semtex – een klein gat in de romp had geslagen, waarna het vliegtuig in stukken was gebroken door het drukverschil tussen binnen en buiten. De baan die bomfragmenten door het interieur hadden gevolgd wees naar die ene bagagecontainer waarin de bom was verstopt, in een cassetterecorder, en uiteindelijk naar daders.

Er zijn onderdelen verdwenen

Hoe gedetailleerd het forensisch onderzoek naar MH17 kan zijn, is de vraag. OVV-chef Tjibbe Joustra zei eerder deze maand dat onderdelen van de crashsite zijn verdwenen. Zijn woordvoerder wil niet zeggen of de bergingsmissie nu voldoende bruikbare wrakstukken heeft opgeleverd. „Maar we hebben een aardig idee welke delen we wel en niet willen hebben.”

Of er na maanden in de open lucht nog zinvolle brand- en roetsporen zijn te zien, of residu van explosieven, moet blijken. De OVV heeft eerder al 25 metaalfragmenten veiliggesteld, die wellicht naar de ontploffing zullen leiden. Zo is het ook mogelijk dat er gedetailleerdere informatie over de ‘sleutelwrakstukken’ is dan de foto’s en beschrijvingen in het voorlopige rapport.

Een leek ziet alleen een hoop schroot, maar „je kunt aan een onderdeel vaak aflezen hoe het is bezweken”, zegt Michel Piers. „Is het afgescheurd of geknakt, in welke richting? Is iets gebroken onder belasting, of juist niet? In een 3D-reconstructie komt alles bij elkaar.”

‘TWA800’ staat nu als lesmateriaal (en trofee) in het opleidingsinstituut van de National Transport Safety Board (NTSB), de Amerikaanse onderzoeker van luchtvaartincidenten. In Taiwan is na een ongeluk in 2002 geëxperimenteerd met een 3D-reconstructie in de computer. Is dat de nieuwe ‘gouden standaard’?

„Dat kun je zo niet zeggen”, zegt Piers. „Het is niet zo dat we er tien per jaar in elkaar zetten. De laatste is de standaard. Je bouwt altijd verder op je voorgangers.”