Hier staat het Opiniestuk des Vaderlands

Een componist, denker of wat dan ook aanstellen voor het vaderland legt een nationalistisch sentiment bloot, vindt Merlijn Kerkhof. Daarmee creëer je een sfeer van valse nostalgie.

illustratie nrc.next

Ik ben verheugd u te mogen melden dat ik Henry van Diermen (40) heb mogen benoemen tot Visboer des Vaderlands. De Amsterdammer, getogen in vismetropool Spakenburg, heeft zich een ware ambassadeur getoond voor de visbranche. Van Diermen zal zich tijdens zijn Visboer-des-Vaderlandschap onder meer bezighouden met het verkopen van vis bij nationale gelegenheden.

Voorts wil de jury, bestaande uit collega Gijsbert van Es, mijzelf en de goudvis van mijn onderbuurvrouw, graag meedelen dat Roselinde Kerkhof (21) uit Vlaardingen is benoemd tot Zusje des Vaderlands. De jury beraadt zich nog over de benoeming van een Callcentermedewerker en een Kraanmachinist des Vaderlands.

Oké. Grapje. Maar het had gekund. Gisteren werd bekend dat Willem Jeths Componist des Vaderlands wordt. Jeths is een toonkunstenaar met een prima reputatie in Nederland en daarbuiten. Goed dat hij erkenning krijgt, maar de titel is volkomen hol. Iedereen mag zo’n titel in het leven roepen.

De Componist des Vaderlands is bedacht door auteursrechtenorganisatie Buma. Had een andere club de eretitel eerder opgeëist, jammer dan. Buma heeft de titel niet gedeponeerd, laat woordvoerder Kik Eveleens weten. „Maar je kunt deze titel alleen claimen als je gesteund wordt door de achterban”, zegt hij. „Het is niet zoiets als een hofleverancier of zo.”

Nee, dat blijkt wel. De hoeders van het ‘vaderland’ worden steeds door verschillende organisaties bedacht. In 2000 werd Gerrit Komrij de eerste Dichter des Vaderlands. Het was een initiatief van NRC, de NPS en Poetry International. De Denker des Vaderlands (sedert 2011) was een initiatief van Filosofie Magazine en Stichting Maand van de Filosofie. De Fotograaf des Vaderlands werd in 2013 geïnitieerd door de Fotoweek. En nu is de Buma aan de beurt.

De Dichter des Vaderlands, daar zat nog humor in. Niet in de laatste plaats omdat het Komrij was die er invulling aan gaf: een taalvirtuoos die uitblonk in bijtende polemieken en scherpzinnig sarcasme. Maar inmiddels is de lol ervanaf. Iemand de titel ‘des Vaderlands’ meegeven is nu niets meer dan een flauwe marketingtruc. De Buma lift handig mee op het succes en talent van kunstenaars als Ilvy Njiokiktjien (de eerste ‘Fotograaf’) en ‘Denker’ René Gude, die ongeneeslijk ziek is en daar onlangs geëmotioneerd over vertelde in DWDD.

Iedereen mag titel in het leven roepen

De opkomst van de titel is vergelijkbaar met de hype om voor alles wel een ‘… van het jaar’ of ‘dag van de …’ te verzinnen. Ook dat kan iedereen doen: als het maar niet al bedacht is. Voor bijna ieder beroep, van secretaresse tot ingenieur, is er nu een speciale dag. Maar het ‘vaderlandse’ element is niet zo onschuldig als die andere pr-stuntjes. Het creëert een sfeer van valse nostalgie.

Toen ik in 2005 begon met een geschiedenisstudie in Leiden, volgde ik het vak vaderlandse geschiedenis. Mijn docent merkte verontschuldigend op dat alleen aan de Universiteit Leiden nog werd gesproken van vaderlandse (nog net niet meer met -sch) in plaats van Nederlandse geschiedenis. Dat was niet meer van de tijd. Het woord zou impliceren dat je de geschiedenis vanuit Nederlands perspectief bekijkt. Dat willen we niet.

Het woord vaderland is een begrip uit de negentiende eeuw, een tijd waarin je nog Brabander, Zaankanter of Briellenaar was. Een term van liberale politici die aan nation building deden. Nationaal bewustzijn was nog ver weg. Ter vergelijking: we weten nu ook allemaal wel dat we in Europa wonen, maar wie voelt zich écht in de eerste plaats Europeaan?

In de huidige tijdgeest past ‘des vaderlands’ bij een vergelijkbaar sentiment. Terwijl ‘ons Nederland’ steeds meer vervlochten raakt met de wereld om zich heen, terwijl we in een land wonen waar derdegeneratie-afstammelingen van immigranten zich afvragen of ze nou Nederlands zijn of niet, groeit het ‘gezonde volksgevoel’ dat we onze eigenheid moeten koesteren. We aanvaarden de kunstenaars-in-naam-van-het-vaderland intussen gretig.

Een componist, denker of wat dan ook aanstellen voor het vaderland legt een nationalistisch sentiment bloot. De ironie is dat deze vaderlandinitiatieven steeds uit elite-instellingen voortkomen. Terwijl hogeropgeleiden zich steeds vaker nadrukkelijk tegen de pro-Zwarte-Piet-beweging keren, promoten ze wel een label dat dit gesloten wereldbeeld voedt.

Al zal Jeths zich daar niet druk om maken. Die heeft weer wat publiciteit. Van het vaderland.