Snoepje voor de nacht

De drogist verkoopt steeds meer slaapmiddelen. Terugkerende vraag op feestjes: wat neem jij en hoe kom je daaraan?

Het gesprek komt er vaak op, op feestjes, borrels, familiebijeenkomsten. Iemand gaat vroeg naar huis, omdat hij of zij vannacht „weer niet heeft geslapen”. Slaat een drankje af „want bij meer dan drie doe ik geen oog meer dicht”, of neemt er nog maar een „want ik weet nu al dat ik toch niet slaap”. En altijd is er wel iemand met hetzelfde probleem, wat onvermijdelijk leidt tot het uitwisselen van tips. Geen koffie na twee uur ’s middags, op tijd eten, genoeg sporten en dus niet te veel alcohol, al zijn er ook mensen die zweren bij drank als slaapmutsje. Sommigen prijzen de rustgevende werking van bananen, warme melk, ontspannings-apps en vindingen als de naar lavendel ruikende kussenspray van het Amerikaanse cosmeticamerk This Works („Heel gek, maar ik heb het idee dat het iets doet”). En o ja, oordoppen, altijd oordoppen. „Dan weet ik tenminste dat ik niet wakker lig van een snurkende man.”

Rond een derde van de Nederlanders heeft slaapproblemen. Heb jij onze slaaptest al gedaan? En lees hier onze slaaptips

Al heel snel gaat het over wat wordt geslikt als dat allemaal niet werkt. Er lijken maar weinig mensen met terugkerende slapeloosheid te zijn die nooit naar een slaappil hebben gegrepen.

In die pillen is een ruime keuze voorhanden. Er zijn natuurlijk de middelen die voorgeschreven worden door de huisarts, de zogenaamde ‘pammetjes’ (benzodiazepinen), die bekendstaan om hun verslavende werking en waarvan temazepam en zolpidem de populairste zijn. Maar wie een slaappil zoekt, heeft geen recept nodig. In het buitenland zijn tal van pillen vrij te koop, zoals Sominex en Tylenol PM uit de Verenigde Staten en Donormyl uit Frankrijk.

Bijna iedereen met slaapproblemen heeft tegenwoordig een pakje melatonine in huis. Tot eind jaren negentig moest je ook voor het ‘slaaphormoon’ naar de huisarts of het buitenland, tegenwoordig zijn ook de schappen van Kruidvat en Etos er goed mee gevuld, met tamelijk hoge doses, tot 3 milligram. In de apotheek en op internet zijn doses tot 5 milligram zonder problemen te krijgen.

Groeimarkt

De markt voor vrij verkrijgbare slaapmiddelen is de afgelopen twee jaar steeds met zo’n 15 procent gegroeid, zegt Renée van Leeuwen van Vemedia, de Nederlandse slaapmarktleider in de drogist; zowel de merken Sleepzz en Melatomatine (melatonine) en Valdispert (valeriaan) zijn van Vemedia. Het merendeel van die zelfhulppillen is melatonine, eventueel gecombineerd met ingrediënten als zink, magnesium en vitamine B6, alles ter bevordering van een „natuurlijke slaap”.

Liefhebbers zeggen dat het ze helpt om net iets eerder in slaap te vallen, zodat ze het gepieker over wel of niet op tijd in slaap vallen voor zijn. Een half uur tot drie kwartier na het slikken komt de „dreun”, zegt een 34-jarige vrouw met een drukke baan en twee kleine kinderen. Ze wil niet met haar naam in de krant: in intieme kring mag het taboe op pillen eraf zijn, bij werkgevers wil niemand bekendstaan als gebruiker. Bij een zware aanval van slapeloosheid, zegt ze, moet alsnog zwaarder geschut worden ingezet. „Ik ken niemand met slaapproblemen die niet een strip temazepam heeft klaarliggen.”

Arts en hoogleraar Ivan Wolffers schreef deze zomer dat ongeveer 1,8 miljoen Nederlanders jaarlijks een benzodiazepine nemen, ongeveer net zoveel als er mensen zijn met chronische slapeloosheid; volgens de Universiteit van Amsterdam 10 tot 15 procent van de bevolking. 600.000 Nederlanders gelden volgens Wolffers als ‘langdurig gebruiker’ van benzodiazepinen.

Niet alle regelmatige gebruikers van slaapmiddelen slikken die elke dag. Er zijn mensen die zichzelf een of meer dagen per week „trakteren” op slaappillen. De vrouw die jarenlang elke zondagavond een pammetje nam, om nachtelijk gemaal over de komende werkweek voor te zijn. De zestigjarige man, die voor zijn werk veel moet reizen en elke vrijdag en zaterdag een slaappil neemt, steeds een andere uit zijn internationale medicijnkastje met Donormyl, Sominex en Tylenol PM, om zo gewenning te voorkomen.

Op Facebook, met Twitter de plek voor slapelozen om te klagen over slechte nachten of in het holst van de nacht contact te zoeken met lotgenoten, verscheen op een zondagmiddag een foto van een strip pillen die de chronisch wakkere poster van een vriendin had gekregen: „Nu weet ik ECHT zeker dat ik vanavond slaap.”

„Mensen die het niet hebben, kunnen zich niet voorstellen wat voor narigheid slapeloosheid is”, zegt een 43-jarige zzp’er en alleenstaande moeder, die al sinds haar jeugd slaapproblemen heeft. Eén doorwaakte nacht en veel mensen veranderen al in een wrak. Behalve fysieke vermoeidheid en hoofdpijn is er de verminderde concentratie, somberheid, emotionele instabiliteit – alsof er een beschermlaagje weg is. Angst voor nog zo’n nacht kan genoeg zijn om iemand weer een nacht wakker houden.

Snel fixen

Door het gemak waarmee over slaappillen wordt gepraat, en vooral waarmee ze worden geslikt, lijken ze bijna een lifestyleproduct geworden, in plaats van een medicijn. „We willen tegenwoordig dat alles in het leven beheersbaar is”, zegt Roos Vonk, hoogleraar sociale psychologie aan de Radboud Universiteit. „We huren een coach in om carrièreongemak te repareren, ondergaan ingrijpende behandelingen als het niet lukt kinderen te krijgen, nemen botox tegen de rimpels en een partydrug om zeker te weten dat we een leuke avond gaan hebben. Vooral jonge mensen zijn niet meer bereid mee te gaan met de eb en vloed van het leven. Dus als je niet kunt slapen, wil je dat ook snel fixen.”

De luchthartige omgang met slaappillen wordt ook veroorzaakt door de houding van veel Nederlandse huisartsen, zegt Marielle Brenninkmeijer, behandelaar bij Benzodebaas.nl (online behandeling voor mensen die langdurig slaap- en kalmeringsmiddelen gebruiken). Sinds 2009 worden slaapmiddelen niet meer door de zorgverzekeraars vergoed. Huisartsen hebben bovendien afgesproken om ze minder vaak voor te schrijven. Het gebruik ervan zou daarom hebben moeten afnemen. „Maar artsen geven ze nog steeds gemakkelijk, waardoor mensen denken dat ze niet zoveel kwaad kunnen.” Bijkomend probleem, zegt Brenninkmeijer, is dat op internet alles relatief makkelijk te vinden is.

De 43-jarige zzp’er is zo iemand die slaappillen online koopt. Soms slaapt ze een paar weken goed, maar heel vaak niet, vooral bij werkstress, of, zoals nu, problemen in haar familie. „Dan weet ik: het gaat gewoon niet gebeuren. Maar mijn huisarts is tegen pillen. En Donormyl en melatonine werken niet; dat is kinderspel.” Op internetfora voor slapelozen vindt ze adressen waar ze zolpidem en de kalmeringsmiddelen xanax en valium koopt. De pillen maken dat ze soms weken achtereen in een soort mist rondloopt. „Ik weet zeker dat mijn IQ een paar punten gedaald is door die pillen. Maar alles is beter dan niet slapen.” De laatste tijd gebruikt ze wel minder zolpidem. „Je krijgt er enorme wallen van, wist je dat?”

Het slechte nieuws voor de slikkers: pillen doen bijna niks. De werking van melatonine tegen slapeloosheid is bij mensen jonger dan 55 jaar niet bewezen, Donormyl veroorzaakt eigenlijk alleen dufheid. Zelfs benzodiazepinen doen niet wat ze beloven, zegt Hans Hamburger, neuroloog en somnoloog en hoofd van het Amsterdam Slaap Centrum, een kliniek voor mensen met slaapstoornissen. „Je slaapt er maar dertien tot vijftien minuten langer door.” Ze helpen weliswaar om sneller in te slapen, maar vervolgens, zegt hij, lig je net zo vaak wakker als zonder pillen. „Je herinnert je er alleen niets meer van, omdat de middelen je geheugen uitschakelen.”

Alzheimer

Hamburger is fervent tegenstander van de benzodiazepinen, die op den duur depressies kunnen veroorzaken en, zoals onlangs bleek, alzheimer. Maar ook wat hij noemt „het ongecontroleerde gebruik” van melatonine moet wat hem betreft zo snel mogelijk stoppen.

Melatonine werkt op de biologische klok. Veel mensen zijn tot laat in de avond bezig met tablets, computers en smartphones. Het blauwgroene licht dat van de schermen komt, komt overeen met ochtendlicht, waardoor de eigen aanmaak van melatonine wordt uitgesteld. „Maar bij verkeerde timing en onregelmatig innemen verschuif je de wijzers van de biologische klok steeds”, zegt Hamburger, die het middel wel eens voorschrijft voor mensen die te laat in slaap vallen (delayed sleep phase disorder, iets anders dan slapeloosheid). „Bij langdurig gebruik maak je je klok zelfs kapot. Je kan er nachtmerries van krijgen en hoofdpijn. En het beetje slaapverwekkend effect is na een week weg.”

Er zijn natuurlijk tal van slikkers die hun best doen van de pillen af te komen. Een 49-jarige tekstschrijfster zocht na jarenlang zware slaappillen te hebben geslikt naar een gezondere oplossing, en meldde zich bij een slaapkliniek. „Ik zal nooit vergeten dat ik daar lag met elektroden op mijn hoofd en aan de verpleegster vroeg: ‘Hoe doe jij het eigenlijk?’ ‘O’, zei ze, ‘ik gooi er gewoon elke avond een pil in.’”