Slechte economie maakt Rus niet minder loyaal

Rusland maakt zich op voor een diepe crisis, maar het volk zal opgezet worden tegen Kiev, EU en Washington, vermoedt Vladislav Inozemtsev.

Tegen de achtergrond van de politieke confrontatie tussen Rusland en het Westen, aangewakkerd door de crisis rond Oekraïne, trekken de toenemende economische problemen in Rusland nauwelijks aandacht. Intussen wijst alles op een crisis, en doen de Russische autoriteiten vrijwel niets om deze af te wenden.

Sinds medio dit jaar stagneert de economische groei, verloor de roebel 28,3 procent van zijn waarde, steeg de basisrente van de Centrale Bank naar 9,5 procent per jaar en daalde de RTS-beursindex met 29 procent. Nominaal is het inkomen van de burger sinds begin dit jaar met 5,4 procent gestegen – maar in dollars is het bijna 11 procent gedaald.

Rusland anno 2014 kan een klassiek voorbeeld worden van de wijze waarop economische doelstellingen worden opgeofferd aan politieke ambities. President Vladimir Poetin, die tijdens zijn 15-jarige bewind altijd geluk heeft gehad – in de vorm van hoge olieprijzen of intensieve Westerse investeringen of in een onverklaarbare bereidheid van de Europese leiders om concessies aan Rusland te doen –, gelooft in de economische onkwetsbaarheid van zijn land en de vakbekwaamheid van zijn team. Maar hij zou zich wel eens grondig kunnen vergissen.

De drie ernstigste oorzaken van de groeiende Russische crisis zijn deze:

1 De buitensporige overheidsdruk op het particuliere bedrijfsleven

De totale belastingdruk beloopt in Rusland inmiddels 35,4 procent van het bbp, tegen 26,2 procent in Turkije en 20,7 procent in China. Ook wordt maar liefst 10 procent van het bbp herverdeeld in de vorm van corruptierevenuen – en die komen nog eens bovenop de prijs van het zakendoen in het land. Alleen Oekraïne ten tijde van ex-president Viktor Janoekovitsj overtrof de omvang van de corruptie in Rusland. De regering-Poetin ‘beheerst’ eenvoudigweg de Russische economie.

2 De fenomenale inefficiëntie van bedrijven waar de staat het voor het zeggen heeft

De productiekosten van aardgas door Gazprom werden, gemeten in dollars, tussen 2002 en 2014 bijna 8,5 maal zo hoog – vooral als gevolg van weggegooide investeringen in het transport en uitgaven aan de niet-kernactiviteiten. Het tarief van het Russische goederenvervoer per spoor werd 6,5 maal zo hoog, terwijl de transportsnelheid van de goederen nog altijd tot de laagste ter wereld behoort (niet meer dan 220 km per dag). Grote banken zijn technisch failliet.

3 De enorme afhankelijkheid van externe financiering

Jarenlang bestreed de Centrale Bank de inflatie door de geldhoeveelheid te beperken, maar de hoofdoorzaak van de prijsstijgingen waren de stijgende tarieven die werden opgelegd door de staatsbedrijven (op gas, stroom, vrachtvervoer, enz.). Russische bedrijven en banken zijn meer leningen verschuldigd aan buitenlandse financiële instellingen dan aan binnenlandse banken.

De Westerse sancties beëindigden de toestroom van leningen en verhoogden de druk op de roebel, omdat bedrijven meer dollars moesten kopen voor de aflossing van schulden die ze niet konden herfinancieren. Tegelijkertijd beperkten de Russische autoriteiten de invoer van levensmiddelen uit de EU en de VS, waardoor het totale aanbod daalde en de prijzen scherp omhoog gingen. De inflatie werd niet alleen bepaald door de verzwakking van de nationale munt, maar ook door het krimpende aanbod van goederen.

De Centrale Bank probeerde de inflatie te bestrijden met een verhoging van de basisrente, zonder erbij stil te staan dat dit uiteindelijk de economische groei zou kunnen fnuiken en kapitaalvlucht zou kunnen stimuleren. Al deze factoren werken inmiddels tegen de roebel en de waardevermindering zal tot vergelijkbare prijsstijgingen blijven leiden (ik schat de inflatie over het hele jaar 2014 op 11 procent en voor 2015 op 14 tot 16 procent).

Op korte termijn kunnen de gevolgen rampzalig zijn. De roebel zal verder dalen, het bbp zal in 2014 met 0,3 tot 0,5 procent inzakken en die sterke krimp zal in 2015 voortzetten. In februari en maart 2015 zullen we een ernstige toename van de werkloosheid beleven en een daling van de lonen in de middenklasse. De verlaging van de inkomens zal leiden tot een diepe crisis in de bouw, de autobranche en het toerisme, en in nog veel andere sectoren. De aandelenmarkt zou weleens een derde van de huidige koerswaarde kunnen verliezen. De economie zal in 2015 met 2,5 tot 4,0 procent krimpen.

Toch zal die groeiende economische crisis weinig invloed hebben op de politieke ontwikkelingen. Het tegenwoordige Rusland is een unieke plek, waar het economische groeicijfer niets verandert aan het gedrag van de elite of de loyaliteit van de bevolking. Het Kremlin zal zijn best doen om mensen wijs te maken dat de huidige ontwikkelingen worden veroorzaakt door de ‘vijanden’ in Washington, Brussel en Kiev. Zo’n 76 procent van de Russen gelooft op dit moment dat het voedselembargo dat in werkelijkheid door Moskou is ingesteld tegen de EU en de VS, uit de koker komt van de Westerse mogendheden zelf. Tegelijkertijd zal de Russische regering het loon van ambtenaren optrekken en de staatsbedrijven dwingen de salarissen van hun werknemers te verhogen. Samen met de gepensioneerden vormen deze categorieën zo’n 57 procent van alle Russen, zodat de basis voor maatschappelijke actie minstens zal worden gehalveerd. We mogen ook niet vergeten dat Rusland een ongelooflijke informele sector heeft. De gewone Rus neemt eerder een informeel baantje om zijn leven te verbeteren dan dat hij de straat op gaat om te protesteren.

Waarschijnlijk zullen we een herhaling zien van de dramatische gebeurtenissen van eind jaren tachtig, toen de economie en het machtsapparaat onder leiding van de KGB simpelweg implodeerden – maar dit kan natuurlijk nog wel even duren. De echte politieke uitdagingen zullen mogelijk beginnen in de herfst van 2015 – en als de politieke elite dan geen alomvattend plan heeft uitgewerkt voor de ontwikkeling van de economie, zal ze zich moeten voorbereiden op een zeer kwetsbare periode in de Russische geschiedenis.