Schurk, homo en zakengenie

Masker van de Russische president Poetin met make-up bij de Gay Pride in Brussel, in mei dit jaar. Foto Hollandse Hoogte

Over geen enkele politicus is het afgelopen jaar zoveel gezegd, geschreven en gespeculeerd als over de Russische president Vladimir Vladimirovitsj Poetin. Maar wat weten we nu echt van hem, behalve dat hij 1 meter 70 lang en lichtkalend is, fletsblauwe ogen heeft en een reeks botoxbehandelingen lijkt te hebben ondergaan? En wat zijn Poetins werkelijke politieke ambities: welvaart en waardigheid voor het Russische volk, de terugkeer van Rusland als wereldmacht of toch het herstel van die voormalige superstaat Sovjet-Unie?

In Rusland is de macht geconcentreerd in de handen van enkele personen. Dat maakt de Russische politiek ondoorzichtig, onvoorspelbaar en in de huidige politieke context ook beangstigend. Enig serieus inzicht in de drijfveren, de ideeën en overtuigingen van de man die bovenaan de politieke piramide in Rusland staat is geen overbodige luxe. Wie is VVP? Drie recente studies naar Poetin en zijn politieke ambities geven heel uiteenlopende antwoorden.

De wereld van Peter d’Hamecourt, voormalig correspondent van de NOS in Moskou, is heel overzichtelijk. Poetin is een schurk, die het Westen ‘op alle fronten’ de oorlog heeft verklaard. De Russen zijn over het algemeen nogal dom, omdat ze de fabeltjes van hun president geloven. En de ‘Russofielen’ in Nederland (namen worden niet gegeven) zijn naïef, omdat ze de werkelijke aard van Rusland en zijn leiders maar niet willen inzien.

Rusland in oorlog is een aardige, vlot geschreven analyse van het Poetinregime, maar levert niet veel inzicht in de persoon of de politicus Poetin. Dat kan ook niet, want volgens d’Hamecourt is ‘irrationeel gedrag’ de ‘norm’ in Rusland – ‘alles is mogelijk’.

Marcel van Herpen, directeur van de Cicero Foundation, een ‘onafhankelijke pro-Europese en pro-Atlantische denktank’ in Maastricht, ziet het heel anders. Poetin is een ‘man met een missie’: het herstel van een groot Russisch Rijk. Rusland is zowel een post- als een pre-imperiale mogendheid, meent Van Herpen. Anders dan in West-Europa, waar het kolonialisme definitief geschiedenis is, gaat het in Rusland om een voortdurend proces van expansie en krimp. En na het uiteenvallen van de Sovjet-Unie in 1991 maakt Poetin zich op voor een nieuwe ronde van politieke en territoriale expansie. Hij kan niet anders. Overheersing van buurstaten en onderwerping van buurvolken zit in het DNA van Rusland, aldus Van Herpen.

Veldtocht

Putin’s Wars is een interessante, maar erg ‘Amerikaanse’ interpretatie van het huidige Rusland. Het is een informatief boek, zeker over Poetins buitenlands beleid, maar de interpretaties zijn wel heel eendimensionaal. George F. Kennan, bedenker van de indammingspolitiek, wordt voortdurend aangehaald als het gaat om Ruslands expansiedrift, maar diens verzuchting dat de uitbreiding van de NAVO een ‘tragische vergissing’ was, wordt genegeerd. De militaire operaties tegen Tsjetsjenië worden door Van Herpen onder ‘Poetins oorlogen’ geschaard, maar agressie tegen buurstaten als Georgië en Oekraïne is toch iets anders dan een veldtocht, hoe wreed ook, tegen een opstandige provincie binnen de eigen landsgrenzen.

Van Herpens stellige overtuiging dat Poetin een uitgesproken missie heeft, wordt door de Russische publicist Stanislav Belkovski van tafel geveegd. Onzin, schrijft Belkovski in Vladimir: De waarheid over Poetin, ‘wie zijn analyse niet beperkt tot Poetins retoriek, maar de feitelijke Kremlinpolitiek in ogenschouw houdt, kan geen enkele geopolitieke ambitie ontdekken.’

Belkovski is journalist en spindoctor, die over onduidelijke banden met het Kremlin beschikte en thans op een geheime locatie in Duitsland schijnt te verblijven. Vladimir is ongetwijfeld de meest bijzondere biografie van Poetin die op de markt is verschenen. Alles wat we van Poetin dachten te weten is onjuist; alles wat we niet konden vermoeden, blijkt waar. Poetin is geen typische KGB’er maar juist een ‘buitenstaander’. Poetin is geen despoot, geen dictator, want politieke macht interesseert hem helemaal niet. Poetin is vooral een zakenman, zelfs een ‘zakengenie’.

Belkovski heeft ooit berekend dat Poetin één van de rijkste mannen ter wereld is. Hij schatte diens vermogen op ongeveer 40 miljard dollar. Zelfs Poetins leeftijd hadden we fout. Poetin is niet in 1950 in Leningrad geboren, suggereert Belkovski, maar twee jaar eerder, in de buurt van Perm. Poetins moeder verliet al snel haar doorgaans dronken echtgenoot, vertrok naar Georgië, en liet de kleine Vladimir adopteren door een kinderloze verwant in Leningrad.

Is ons beeld van de Russische leider dan altijd helemaal onjuist geweest? Nee, want wat bijna iedereen natuurlijk al vermoedde, wordt door Belkovski voorzichtig bevestigd: Poetin is homoseksueel. Belkovski citeert uit anonieme bron, ‘een prominent vertegenwoordiger van de Moskouse homoscene’, die er inderdaad van overtuigd is dat Poetin gay is, desnoods closet gay – hij zou nog in de kast zitten.

Belkovski hecht weinig betekenis aan de politieke ambities van Poetin. Hij heeft ze nauwelijks. De machtsverticaal die Poetin zou hebben opgetrokken, bestaat helemaal niet. Onder Poetin is juist sprake van een horizontale machtsstructuur, meent Belkovski niet zonder reden, een uitgebreid netwerk van grote en kleine apparatsjiki, waar de macht groeit en bloeit. En ergens daarboven, of misschien daarnaast, staat de grote en vooral eenzame leider. „Alleen wie de omvang van deze eenzaamheid niet begrijpt, benijdt deze man, die tussen de attributen van de enorme, maar in wezen nutteloze hoogste macht in Rusland zichzelf is kwijtgeraakt.”

Historische vergissing

Waartoe leidt dit alles? Peter d’Hamecourt heeft geen idee. „Poetins land is onderweg, maar noch hijzelf noch zijn onderdanen lijken te weten waar de reis heengaat.”

Belkovski ziet het niet echt anders. „Poetin brengt niets tot stand en zet geen koers uit. Hij heeft genoeg aan stabiliteit.” Er is maar één uitzondering op deze ondoorzichtige, weifelachtige, bijna zinloze politiek, en dat is Oekraïne. D’Hamecourt, Van Herpen en Belkovski zijn het er over eens: Rusland is geobsedeerd door de relaties met zijn Slavische buurstaat. Voor Van Herpen passen ze precies in Poetins imperialistische ambities. D’Hamecourt beschouwt Ruslands gewroet in Oekraïne als de ‘zinloze ambitie van één man’.

Belkovski meent zelfs dat Oekraïne het enige politieke vraagstuk is waarvoor Poetin werkelijk belangstelling heeft, en waarover hij en hij alleen gaat, niemand anders. En voor Poetin is Oekraïne een historische vergissing, weet Belkovski, een ‘fantoom’, een ‘fictie’.

Eenzaam en alleen beslist Poetin over de toekomst van Oekraïne, misschien zelfs van Europa. Het is een weinig verlokkend perspectief, zelfs als het niet helemaal waar zou zijn.