Bodem in zicht? Dat wordt ingrijpen

Of ze nou in nood kwamen door onhandige overnames, fraude of een inzakkende markt, bedrijven grijpen steevast naar dezelfde redmiddelen.

Illustratie Rik van Schagen en Lars Zuidweg

De klok tikt. De laatste reserves van een schare bedrijven raken op. Komt het economisch herstel voor hen toch nog te laat? De economische crisis die eind 2008 begon is een aanslag op het eigen kapitaal van talloze grote ondernemingen. Winsten werden verliezen, reserves zijn uitgehold. Sinds 2008 heeft Air France- KLM door verliezen ruim 7 miljard euro kapitaal verspeeld, slachtbedrijf Vion ongeveer 1 miljard en installatiebedrijf Imtech 300 miljoen. Om de reserves weer bij te spijkeren kregen Imtech, bouwer Ballast Nedam en schoenen- en kledingverkoper Macintosh (Scapino, Dolcis, Invito) inmiddels kapitaalinjecties van samen meer dan 1 miljard euro. Imtech zelfs twee keer. Ook de grootaandeelhouder van de Hema, de private-equityfinancier Lion Capital, stortte twee keer extra kapitaal.

Elk bedrijf met een nijpende kapitaalpositie heeft zijn eigen relaas, maar grosso modo zijn er twee groepen: de blunderaars en de geblesseerden. De blunderaars deden overspannen (buitenlandse) overnames, zoals slachterij Vion. Of zij verloren hun interne controle en raakten in de misère door fraude en omkoping (Ballast Nedam, Imtech).

De geblesseerden kampen met de economische crisis en soms tegelijkertijd met de ontwrichting op hun markten van internetgedreven nieuwkomers. Denk aan de kopersstaking in de detailhandel die ondernemingen als Hema en Macintosh teistert. Denk aan de kaalslag op de bouw- en vastgoedmarkt (BAM, Ballast, Heijmans, maar ook Imtech). En ingenieursbureau Fugro, dat opdrachten ziet opdrogen van oliemaatschappijen die vanwege de lage olieprijs minder investeren. En zie de overlevingsstrijd van gevestigde partijen als Air France-KLM, die klem zitten tussen prijsvechters, hoge eigen kosten en de economische malaise.

Voor een aantal van hen is het nu erop of eronder. Maar er staat meer op het spel dan kapitaal en beurskoersen. Samen hebben zij zo’n 125.000 werknemers.

Sommige staan onder druk van banken, en dat zijn in tijden van financiële malaise de cruciale financiers. Of ze hebben nog wat geld in kas en financieel nog voldoende lucht, maar ze willen voorkomen dat de banken de duimschroeven aandraaien.

Daarom nemen ze zelf alvast maatregelen. Voorbeeld van die laatste categorie: Fugro. Dat moet de waarde van sommige activiteiten deels afschrijven omdat de verwachte winst niet gehaald wordt. Daardoor belandt Fugro in de verliezen en om geld te sparen schrapt het bedrijf het dividend.

Bij de echte probleembedrijven schaken de bestuurders op twee, drie of misschien wel vier borden tegelijk om de continuïteit zeker te stellen. Dat veroorzaakt stress en er is geen garantie dat het goed afloopt.

Financieel directeur Hans Turkesteen van Imtech lichtte een paar weken geleden in een interview met deze krant een tipje van de sluier op. Hij schaakte bijna het hele afgelopen jaar op een of meer borden tegelijk. Hij werkte gelijktijdig of opeenvolgend aan de verkoop van het hele bedrijf, aan onderhandelingen met banken en andere financiers, aan een aandelenemissie die meer lucht kon geven en aan een concreet draaiboek voor een doorstart na een formeel faillissement – mochten een of meer van de bovenstaande opties falen.

Op het schaakbord van economisch overleven maken ondernemingen opmerkelijk genoeg bijna steevast dezelfde keuzes. Zij vormen samen een handleiding financieel crisisbeheer.

1 Vervang de top

Doorgaans de eerste én de beste maatregel als kapitaaltekorten ontstaan. De betrokkenen hoeven geen fouten te hebben gemaakt, maar zij bleken niet in staat het tij te keren en verloren zo hun geloofwaardigheid als leider. Bovendien: een bedrijf in crisis vereist ander leiderschap dan een zorgeloze winstmaker.

Bij BAM vertrokken twee bestuurders, onder wie voorzitter Nico de Vries. Bij Ballast Nedam ook, onder wie eerste man Theo Bruijninckx. Bij Vion én Imtech vervingen de commissarissen in twee jaar tijd de hele raad van bestuur, voordat de meeste van henzelf ook als commissaris opstapten. Bij Macintosh veranderde topman Frank de Moor eerder dit jaar van baan. Vorige maand kondigde financieel directeur Theo Strijbos zijn vertrek aan.

Let ook op de populariteit van financiële fixers en andere bij banken hoog aangeschreven commissarissen. Bij Vion kwamen Rob Ruijter (ex-financieel directeur bij marktonderzoeker VNU) en Sipko Schat (ex-Rabobank). Bij Imtech ‘supercommissarissen’ Kees van Lede (ex-Akzo Nobel) en Frans Cremers (ex-VNU). Bij Ballast Nedam ex-financieel directeur Tjalling Tiemstra van HBG en Hagemeyer. En bij de in opspraak geraakte accountants van KPMG Jan Hommen (ex-Philips, ex-ING).

2 Kapitaal is cruciaal

Verliesgevende bedrijven hollen vanzelf hun eigen vermogen uit. En dan staan de banken op de stoep en zeggen: we moeten praten. De afspraken over de hoogte van uw winstgevendheid en uw eigen kapitaal zijn verbroken. Dan volgen taaie onderhandelingen, Bedrijven moeten oppassen dat ze niet met de rug tegen de muur worden gezet. En dat ze niet geplukt worden, doordat banken en andere financiers extra rente willen omdat zij redeneren dat een bedrijf met weinig of geen kapitaal voor hen een hoger risico heeft. Een risico op faillissement bijvoorbeeld, waarin ook de financier een veer moeten laten.

De slotsom is: bedrijven kunnen kredieten alleen handhaven tegen slechtere voorwaarden. Of ze moeten onder regie van de banken dringend nieuw kapitaal of bufferleningen aantrekken bij beleggers. Razendsnel hebben zo Ballast Nedam, Imtech en Macintosh hun kapitaalpositie verbeterd. Aparte vermelding verdient de Hema, eigendom van financier Lion Capital. De Hema lijdt verlies, maar Lion heeft niet gedaan, wat andere wél deden: de topman vervangen.

3 Kortwiek activiteiten

In samenhang met de twee bovenstaande maatregelen is dit de meest toegepaste oplossing. Noem het de verkoop van kroonjuwelen. Noem het de grote uitverkoop. Dochterbedrijven en divisies afstoten is de snelste manier om geld in handen te krijgen. Met de opbrengst kunnen kredieten worden afgelost en wordt het eigen kapitaal versterkt. Vion verkocht in 2012 zijn winstgevende ingrediëntentak voor 1,6 miljard euro. Kleinere dochters volgden, maar alles bij elkaar heeft de nieuwe leiding van Vion de zaken financieel nog altijd niet op orde,

Macintosh verkocht vorig jaar Halfords (fietsen). Verkooprijs: 1 euro. Halfords ging vorige maand failliet. Macintosh heeft ook woonwinkel Kwantum te koop staan.

Imtech verkocht zijn ICT-divisie, Ballast Nedam heeft inmiddels meerdere bedrijven te koop gezet. Ook hier is de Hema tegendraads. De Hema opent voortdurend winkels, ook in het buitenland, en verruimt voortdurend het scala producten en diensten: verzekeringen, een notaris en nu ook een eigen smartphone. Alles om extra omzet te behalen.

4 Krimp je personeel

Nog een voor de hand liggende reactie als de markt inzakt. Imtech, BAM, Ballast en Vion deden het. Nu gaat alle aandacht uit naar Air France-KLM. Het concern heeft meer schulden dan bezittingen, en is dus technisch failliet. Maar het concern heeft genoeg geld in kas om het uit te zingen. Na het gedwongen vertrek van KLM-president-directeur Camiel Eurlings stonden de vakbonden op scherp, maar het bleek – vooralsnog – ketelmuziek. Hoe de luchtvaartmaatschappij met reorganisaties in Frankrijk en Nederland zijn financiële positie wil versterken, is nog onduidelijk.

5 Zoek een koper

Na personele en financiële reorganisaties is een bedrijf gemakkelijker te verkopen. De risico’s voor de koper zijn kleiner. Banken kijken voortdurend rond of zij binnen de sector of onder investeerders geen partij kunnen vinden die een overname ziet zitten. Banken geven graag krediet aan een sterker bedrijf om hen te ‘verlossen’ van een verzwakte klant. Imtech, BAM en Vion liggen niet voor de hand om verkocht te worden: zij werken nog aan winstherstel.

Kapitaalkrachtige concurrenten van Air France-KLM, zoals Emirates of Etihad, zien misschien wel brood in een vermogensinjectie om intensievere samenwerking af te dwingen.

De Hema en Ballast Nedam zijn typische overnamekandidaten. Lion Capital heeft al eens een overnamebod laten lopen omdat het te laag was. Daar zullen ze nu wel spijt van hebben. Maar als private-equityfinanciers ergens goed in zijn, dan is het wel kopen én verkopen van bedrijven.

Ballast Nedam gaat een beschermingsconstructie tegen een onwelgevallige overname ontmantelen. Dat maakt het voor concurrenten en opkopers gemakkelijker om Ballast een kapitaalinjectie te geven. Of helemaal over te nemen.

Economisch herstel is de sleutel. Als de economische vooruitzichten verbeteren, gaan bedrijven eerder op overnamepad.