Mein Kampf verkopen, is dat strafbaar?

Een verbod op het boek van Hitler past niet als het via internet vrij te lezen is, zegt de advocaat. Niet de inhoud maar het boek zelf is het abjecte symbool, vindt de officier. Vandaag doet de rechter uitspraak.

foto thinkstock, bewerking nrc

Hitler in huis halen is heel gemakkelijk. Bij de Amerikaanse webwinkel Amazon.com betaal je voor de paperbackeditie van Mein Kampf nog geen tien dollar. De hardcover is iets duurder: 21,35 dollar. Bestel vandaag en twee dagen later liggen de ideeën over Duitsland, ras en politiek op je deurmat. Maar hetzelfde boek kopen in een winkel in Amsterdam, dat is een stuk problematischer.

Vandaag doet de rechtbank in Amsterdam uitspraak in de zaak tegen galeriehouder Michiel van Eyck. Federatief Joods Nederland, het genootschap van advocaat Herman Loonstein, deed in oktober vorig jaar aangifte tegen hem wegens het verkopen van een boek dat aanzet tot haat en discriminatie. Dat mag niet, volgens artikel 137e uit het Wetboek van Strafrecht en daarom is Mein Kampf al decennia verboden. Meerdere rechters in verschillende zaken bekrachtigden het verbod.

De officier van justitie eist dat Van Eyck 1.000 euro boete betaalt waarvan 500 euro voorwaardelijk. Van Eycks advocaat Gerard Spong eist vrijspraak. De rechter nam drie weken de tijd om tot een oordeel te komen, een week langer dan gebruikelijk. Is Mein Kampf een symbool van haat of een historisch object? Hier volgen de belangrijkste argumenten van de officier van justitie en de advocaat.

Dit betoogt de officier van justitie

1. Mein Kampf bevat uitlatingen die beledigend zijn en aanzetten tot haat tegen Joden

Neem de volgende passage: (ter verduidelijking: met ‘hij’ wordt de Joodse bevolkingsgroep bedoeld):

‘Hij is en blijft een typische parasiet, een profiteur, die als een schadelijke bacil zich steeds verder verspreidt, zodra er een gunstige voedingsbodem toe uitnodigt. Het gevolg van zijn bestaan echter lijkt eveneens op dat van een parasiet: waar hij optreedt, sterft na kortere of langere tijd de waardplant af.’

Deze passage is maatgevend voor het gehele boek. Het boek is beledigend omdat Joden als parasieten worden voorgesteld. Het zet aan tot discriminatie omdat het idee wordt gewekt om Joden anders te behandelen. Het zet aan tot geweld omdat geschetst wordt dat het gerechtvaardigd is om geweld tegen Joden te gebruiken. En de passages zetten aan tot haat omdat er een tweedeling wordt geschetst waarbij wordt voorspeld dat de ene groep ten onder zal gaan en wel tot geweld móét overgaan.

2. En de antiquair weet dat dit zo is

In het verhoor verklaarde de heer Van Eyck dat hij, vóór de affaire begon, wist dat er in Mein Kampf uitlatingen staan die beledigend zijn over en aanzetten tot haat, discriminatie en geweld tegen Joden.

Tevens verklaarde hij te weten dat het verspreiden van het boek strafbaar kan zijn, al zei hij ook dat het hem nog steeds niet helemaal duidelijk is hoe het precies juridisch in elkaar zit.

3. Het betreft hier geen ‘zakelijke berichtgeving’

De wet staat ‘zakelijke berichtgeving’ toe over aanzetten tot haat en discriminatie. Onder zakelijke berichtgeving wordt verstaan: voorlichting, het verschaffen van feitelijke informatie, verantwoorde wetenschappelijke berichten en journalistieke berichtgeving. Ook moet het mogelijk zijn dat in een biografische film over het leven van Adolf Hitler, de man wordt getoond terwijl hij antisemitische uitlatingen doet of opschrijft.

Maar het boek wordt hier niet verspreid ten behoeve van voorlichting. Daar komt bij dat de heer Van Eyck verklaart geen selectie te maken in wie het boek wel en niet kan kopen. Op de vraag of het wel eens gebeurd is dat rechts-extremisten het boek wilden kopen, antwoordde hij dat dat niet aan de buitenkant te zien is, dat het ook niet aan hem is om aan de één wel te verkopen en aan de ander niet.

De winkel van de heer Van Eyck, de Totalitarian Art Gallery, is een commerciële onderneming, waar Mein Kampf wordt verkocht om commerciële redenen.

4. De vrijheid van meningsuiting is niet onbeperkt

Die vrijheid van meningsuiting is een groot maar niet een onbeperkt of onbegrensd recht. Het mag beperkt worden. De beperking moet wel een duidelijk doel hebben, bij wet zijn voorzien en noodzakelijk zijn in een democratische rechtsorde. Wel, de beperking is in het belang van de bescherming van de rechten van anderen. Het kan niet zo zijn dat in een winkel in Nederland, waar iedereen naar binnen kan lopen, een boek te koop ligt waarin vernietiging staat aanbevolen. Geschriften waarin een bepaalde bevolkingsgroep wordt uitgemaakt voor parasieten die opgeruimd moeten worden, zijn in een democratische rechtsstaat volstrekt ontoelaatbaar.

5. Dat de inhoud sterk gedateerd lijkt en op internet makkelijk te vinden is - dat is toch iets anders

De verdachte verklaarde: „Het boek zelf is vrij onleesbaar en vrijwel niemand heeft het ooit gelezen, en laat staan dat mensen zich in 2014 door laten inspireren tot Jodenhaat.” Kan allemaal waar zijn, maar het doen van de uitlating is voldoende voor strafbaarheid. Of er daadwerkelijk mensen zijn die na lezing gaan haten of discrimineren is niet relevant. Het is ook niet meetbaar.

Wel is vast te stellen dat ieder bruidspaar toentertijd in Duitsland een exemplaar van gemeentewege, naar ik aanneem, kreeg aangeboden. De meeste bezitters van Mein Kampf gaven het boek een prominente plaats in de woonkamer. Daarmee lieten zij zien dat zij loyale onderdanen van het Derde Rijk waren. Zonder dat ze wellicht ooit een letter van het boek gelezen hadden. Deze symboolwerking van Mein Kampf kan alleen maar het fysieke boek hebben. Toen, maar ook nu.

Ja, ook nu. Met betrekking tot de opportuniteit van vervolging heeft het Openbaar Ministerie niet de ogen willen sluiten voor de realiteit van vandaag. Het is bepaald niet uitgesloten, sterker nog, te vrezen valt dat er in onze samenleving groepen zijn die ontvankelijk zijn voor de boodschap die met dit boek gepaard gaat.

Toen er in 2005 een discussie ontstond over ‘de strafbaarheid’ van Mein Kampf, hielden velen er geen rekening mee dat er in Nederland weer een toename van antisemitisme mogelijk zou zijn. Net zoals velen in de jaren negentig dachten dat de strijd tegen homofobie wel zo’n beetje gewonnen was. Inmiddels is het duidelijk dat deze optimistische gedachten achterhaald zijn door de werkelijkheid. Joden moeten steeds meer oppassen om zich als Jood herkenbaar op straat te begeven. De kans om gemolesteerd te worden of in ieder geval om onaangenaam bejegend te worden, lijkt duidelijk groter te zijn geworden.

Op de Nederlandse Wikipedia, voor wat het waard is, staat te lezen en ik citeer letterlijk: ‘Mein Kampf is populair in de Arabische wereld en andere islamitische landen als Turkije, Bangladesh en Afghanistan. Ook in India wordt het boek in zeer grote aantallen verkocht.’

Het ‘mooie’ van Mein Kampf is dat je, zonder er ooit een letter in gelezen te hebben, alleen al door het bezit van een exemplaar kan laten zien dat je helemaal achter het gedachtegoed staat dat erin is verwoord. Het is dan ook denkbaar dat er mensen in Nederland zijn, die juist een tastbaar exemplaar willen kopen, om daarmee het succesvolle symbool in handen te hebben van de door hen gekoesterde Jodenhaat en gewenste vernietiging van de Joden.

Kortom, het OM ziet in de huidige situatie meer dan voldoende aanleiding om de lijn die de aflopen tientallen jaren is aangehouden, te bestendigen en acht het een meer dan ongelukkig moment om nu van die lijn af te wijken.

En dit betoogt de advocaat

1. Mein Kampf is tegenwoordig overal verkrijgbaar

Mein Kampf is inmiddels van a tot z via internet te lezen en online verkrijgbaar. Op de Nederlandse Wikipediapagina van Mein Kampf staat een link naar zowel de Nederlandse als de Duitse versie van het boek. Ook op de website NPO is een link te vinden naar het manuscript. „Zo wordt dus door nota bene de publieke omroep van de overheid Mein Kampf gepromoot”, zegt de advocaat. „Geen haan die daarnaar heeft gekraaid.”

2. Het boek heeft historische waarde (en de context waarin het wordt aangeboden doet af aan de ‘kwaadaardigheid’)

De antiquair is een verzamelaar van historische objecten. De historische achtergrond komt volgens de advocaat tot uitdrukking in de naam van zijn zaak: ‘The Totalitarian Art Gallery’. Iedereen die bij hem naar binnen treedt, weet dat hij geconfronteerd zal worden met voorwerpen die aan totalitaire regimes gerelateerd zijn. Mein Kampf staat bovendien niet in de etalage maar in een kast in in de zaak. Van buiten de zaak zijn de boeken niet zichtbaar. Je stapt niet bij de winkel van cliënt naar binnen op zoek naar Hans en Grietje, de belevenissen van Suske en Wiske of Harry Potter. Oftewel: van „onverhoedse confrontatie” met Mein Kampf is geen sprake.

Daarnaast heeft de antiquair in de afgelopen zes jaar twee of drie exemplaren verkocht: aan een verzamelaar, een historicus en zelfs aan een Joodse instelling. Het gaat hier dan ook niet om „de verspreiding van een beledigende, haatzaaiende of discriminerende boodschap, maar om de verkoop van een antiquarisch object met een ontegenzeggelijk grote historische waarde”.

3. De antiquair handelde wél in het kader van ‘zakelijke berichtgeving’

Volgens artikel 137e van het Wetboek van Strafrecht is het aanbieden van een boek of voorwerp dat uitlatingen bevat die beledigend zijn en aanzetten tot haat, discriminatie en geweld, alleen strafbaar als dit „anders dan ten behoeve van zakelijke berichtgeving” gebeurt. De antiquair had, strikt genomen, niet tot doel mensen voor te lichten over racisme of het wetenschappelijk beschouwen daarvan.

Toch moet zijn handeling in dat licht begrepen worden. Hij verkoopt immers allerlei objecten die in verband staan met totalitaire regimes uit het verleden. Zijn galerie wordt bezocht door verzamelaars, historici en wetenschappers, „niet door neonazi’s”. In die zin kan hij beschouwd worden als ‘zakelijke berichtgever’ over kunst en propaganda uit totalitaire tijden.

4. De verspreiding van Mein Kampf bestraffen? Willekeur!

In Frankrijk is Mein Kampf gewoon verkrijgbaar (mits voorzien van een waarschuwing). Door het in voorraad houden van het boek in Nederland wel strafbaar te stellen, wordt inbreuk gemaakt op een fundamentele EU-regel, namelijk die van vrij verkeer van goederen en diensten.

Daarnaast zijn er ook andere boeken die zeer kwetsend zijn. Neem Over de Joden en hun leugens van Maarten Luther uit 1543, dat „probleemloos vandaag de dag via Bol.com verkrijgbaar is”.

5. Een verbod is in tegenspraak met de vrijheid van meninguiting

Het verbieden van boeken is een zeer vergaande beperking van het recht op vrijheid van meningsuiting, zeker van een boek dat zo’n belangrijke rol speelt in de wereldgeschiedenis. Boeken verbieden doen wij niet in Nederland. En voor zover we daar wel toe overgaan, zouden we het in ieder geval niet moeten willen. De Grondwet verbiedt censuur en volgens het Europees Verdrag voor de Rechten van de Mens heeft iedereen recht op de verspreiding van informatie. De hoeksteen van een democratische samenleving.

Natuurlijk moet dit recht afgewogen worden tegen het recht van ieder ander om gevrijwaard te blijven van belediging en aanzetting tot haat dan wel discriminatie. Het Europees Hof laat niet voor niets ruimte voor beperkingen van de vrijheid van meningsuiting, maar dat is in deze zaak niet aan de orde. Deze zaak is anders vanwege het historisch belang van het boek, de context waarin het verkocht wordt en het feit dat geen enkel weldenkend mens zich door het lezen van Mein Kampf tot Hitleriaanse denkbeelden zal laten verleiden.

Tot slot kan kennis over dit totalitaire, verleden ertoe bijdragen dat wij niet opnieuw dezelfde fouten maken en meer inzicht krijgen in het functioneren van machiavellistische heersers die tot de dag van vandaag voor onrust en ellende in ons aardse tranendal zorgen.

Opgetekend door Anne-Martijn van der Kaaden